«تجارتخانه روسها» سالهاست میان بیتوجهی، فرسایش طبیعی و آسیبهای انسانی گرفتار شده است.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از بابل، در قلب بافت تاریخی بابل، جایی که خاطرات تجارتهای کهن، معماری اصیل قاجاری و روایتهای اقتصادی شمال ایران در هم تنیده شدهاند، بنایی قدیمی همچنان ایستاده است؛ بنایی که روزگاری نماد رونق اقتصادی و ارتباطات تجاری بینالمللی بود و امروز چشمانتظار تصمیمهایی است که بتواند آن را از مرز فرسایش و فراموشی عبور دهد. «تجارتخانه روسها» یا همان خانه سلمان، تنها یک ساختمان تاریخی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی شهر بابل و سندی زنده از دورهای است که این شهر در مسیر مبادلات تجاری شمال کشور نقش مهمی ایفا میکرد.
این بنای قاجاری، سالهاست در معرض چالشهایی قرار گرفته که سرنوشت بسیاری از آثار تاریخی کشور با آن دستبهگریبان بوده است؛ از کمبود اعتبارات مرمتی گرفته تا تغییر کاربریهای غیراصولی، سرقت عناصر معماری و فرسایش ناشی از شرایط اقلیمی شمال کشور. رطوبت بالا، بارندگیهای فصلی و نبود نگهداری مستمر، به تدریج پیکره این اثر تاریخی را تضعیف کرده و نگرانی فعالان میراث فرهنگی و دوستداران تاریخ شهر را افزایش داده است.
در سالهای اخیر، گزارشهای متعددی درباره وضعیت نامناسب این بنا منتشر شد؛ گزارشهایی که از تخریب بخشهایی از سازه چوبی، سرقت در و پنجرههای قدیمی و حتی تبدیل شدن محیط اطراف بنا به فضایی متروک و آسیبپذیر حکایت داشت. چنین شرایطی باعث شد بحث حفاظت از این اثر تاریخی از سطح یک موضوع صرفاً میراثی فراتر رفته و به یک مسئله اجتماعی و شهری تبدیل شود.
در همین حال، طرح واگذاری این بنا به شهرداری بابل بار دیگر توجه افکار عمومی را به آینده این اثر ارزشمند جلب کرد. تصمیمی که از نگاه مسئولان میراث فرهنگی، میتواند فرصتی برای نجات و احیای این بنای تاریخی باشد؛ اما در عین حال نگرانیهایی نیز درباره نحوه مرمت، حفظ اصالت معماری و کاربری آینده بنا به همراه داشته است.
بسیاری از کارشناسان بر این باورند که احیای بناهای تاریخی میتواند به توسعه گردشگری شهری، رونق اقتصاد محلی و تقویت هویت فرهنگی شهر کمک کند. از این منظر، تجارتخانه روسها میتواند بار دیگر به یک نقطه پیوند میان تاریخ، فرهنگ و اقتصاد شهری بابل تبدیل شود لذا برای بررسی ابعاد مختلف این موضوع، گفتوگویی تفصیلی با مهران فلاح، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان بابل انجام دادهایم تا درباره وضعیت فعلی بنا، برنامههای احیا، نگرانیهای میراثی و چشمانداز آینده این اثر تاریخی بیشتر بدانیم.
تسنیم: آقای فلاح، ابتدا درباره اهمیت تاریخی تجارتخانه روسها در بابل توضیح بفرمایید. این بنا چه جایگاهی در تاریخ شهری و اقتصادی منطقه دارد؟
فلاح:تجارتخانه روسها یا خانه سلمان یکی از شاخصترین نمونههای معماری دوره قاجار در شهرستان بابل محسوب میشود و از نظر تاریخی تنها یک ساختمان قدیمی نیست، بلکه سندی از روابط اقتصادی، اجتماعی و حتی دیپلماتیک شمال ایران با حوزه قفقاز و روسیه در دوره قاجار به شمار میرود.
بابل در آن دوران یکی از کانونهای مهم تجارت محصولات کشاورزی، بهویژه برنج، ابریشم و محصولات باغی مازندران بوده است. حضور تجار خارجی در این شهر نشان میدهد که بابل نقش یک شهر تجاری بینالمللی را ایفا میکرده است. معماری این بنا نیز ترکیبی از سبک معماری بومی شمال ایران و الگوهای معماری روسی آن دوره است که ارزش مطالعاتی بالایی برای پژوهشگران معماری تاریخی دارد.
ثبت ملی این اثر نیز به معنای آن است که این بنا تنها متعلق به یک مالک یا یک سازمان نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی شهر و حتی کشور محسوب میشود. میراث فرهنگی در چنین مواردی بیشتر نقش حافظ هویت تاریخی را دارد تا مالک اجرایی.
تسنیم: وضعیت فعلی بنا از نظر فنی و حفاظتی چگونه است؟
فلاح:متأسفانه این بنا در سالهای گذشته دچار آسیبهای جدی شده است. مهمترین آسیبها مربوط به سرقت عناصر معماری چوبی، فرسایش ناشی از رطوبت شمال کشور و تخریبهای انسانی بوده است. در برخی مقاطع، در و پنجرههای چوبی که بخشی از اصالت معماری بنا محسوب میشد، سرقت شد.
یکی از مشکلات اساسی در میراث معماری شمال کشور، تأثیر اقلیم مرطوب است. رطوبت بالا باعث پوسیدگی چوب، ضعف سازههای سنتی و آسیب به تزئینات میشود. اگر بنا بهصورت مستمر تحت مراقبت نباشد، سرعت تخریب چند برابر میشود.
در این سالها، محدودیت منابع مالی باعث شد که مداخلات حفاظتی بیشتر جنبه اضطراری داشته باشد تا مرمت کامل و اصولی. ما همیشه تأکید داشتهایم که مرمت باید علمی، مرحلهای و بر اساس مطالعات آسیبشناسی باشد.
تسنیم: چرا این بنا به مهدکودک تبدیل شد و آیا این موضوع به بنا آسیب زده است؟
فلاح:کاربریهای عمومی مانند مهدکودک در ظاهر میتواند به زنده نگه داشتن بنا کمک کند، اما اگر با استانداردهای مرمت میراثی همراه نباشد، ممکن است آسیبزا باشد. در گذشته به دلیل کمبود فضاهای آموزشی، این بنا در اختیار بهزیستی قرار گرفت و کاربری آموزشی پیدا کرد.
اما هر بنای تاریخی ظرفیت بارگذاری سازهای مشخصی دارد. رفتوآمد زیاد، تغییرات در معماری داخلی و نصب تجهیزات جدید بدون مطالعه فنی میتواند به ساختار تاریخی آسیب بزند. البته باید تأکید کنم که هدف استفادهکنندگان قبلی تخریب بنا نبوده، بلکه محدودیتهای اجرایی و مالی باعث بروز این شرایط شده است.
تسنیم: درباره واگذاری بنا به شهرداری بابل بیشتر توضیح دهید. این فرآیند چگونه انجام میشود؟
فلاح:واگذاری از طریق فرآیند مبادله ملک انجام میشود. بر اساس توافقات انجامشده، شهرداری بابل یک ملک جایگزین را در اختیار سازمان بهزیستی قرار میدهد. سپس ارزشگذاری ملکها توسط کارشناسان رسمی دادگستری انجام میشود تا عدالت مالی رعایت شود.
پس از انتقال مالکیت، شهرداری مسئولیت احیا و بهرهبرداری از بنا را بر عهده خواهد داشت. این مدل، در بسیاری از کشورها و حتی برخی شهرهای ایران نیز برای نجات آثار تاریخی استفاده میشود؛ زیرا مدیریت شهری معمولاً انعطاف بیشتری برای اجرای پروژههای مرمتی دارد.
تسنیم: چرا میراث فرهنگی این مدل را بهترین گزینه برای نجات بنا میداند؟
فلاح:ما در حوزه میراث فرهنگی با یک واقعیت جدی مواجه هستیم: هزینه مرمت آثار تاریخی بسیار بالاست. مرمت یک بنای قاجاری فقط بازسازی دیوارها نیست، بلکه شامل استحکامبخشی، احیای تزئینات، حفظ اصالت معماری و رعایت استانداردهای سازهای است.
اعتبارات دولتی در سالهای اخیر پاسخگوی این حجم از نیازها نبوده است. بنابراین استفاده از ظرفیت مدیریت شهری و همچنین بخش خصوصی میتواند سرعت احیای آثار تاریخی را افزایش دهد.
در واقع نگاه ما این است که میراث فرهنگی باید از حالت «حفاظت صرف» به «مدیریت پایدار اقتصادی–فرهنگی» حرکت کند.
تسنیم: نقش مردم و خیرین در احیای میراث تاریخی بابل چیست؟
فلاح: ما در بابل مجمع خیرین میراث فرهنگی را تشکیل دادهایم. تجربه نشان داده هرجا مشارکت اجتماعی وجود داشته، موفقیت بیشتری حاصل شده است.
حفظ میراث فرهنگی هزینه نیست؛ سرمایهگذاری برای آینده شهر است. اگر یک بنای تاریخی احیا شود، میتواند به مرکز گردشگری، مرکز فرهنگی یا فضای اقتصادی تبدیل شود و حتی برای شهر درآمدزایی کند.
تسنیم: مهمترین برنامههای مرمتی برای این بنا چیست؟
فلاح:اولین گام، تثبیت اضطراری سازه است. این شامل دیوارچینی مجدد، تقویت فونداسیون و جلوگیری از نفوذ رطوبت است.
مرحله دوم، مرمت تخصصی بخشهای معماری شامل تزئینات چوبی، نما و عناصر تاریخی است. مرحله سوم نیز تعریف کاربری فرهنگی–گردشگری برای بناست.
ما معتقدیم بهترین کاربری برای چنین بناهایی، کاربری فرهنگی است؛ مانند خانه موزه، مرکز صنایع دستی یا مرکز رویدادهای فرهنگی.
تسنیم: نگرانی فعالان میراث فرهنگی درباره تغییر اصالت بنا چیست؟
فلاح: این نگرانی کاملاً قابل درک است. ما بهصراحت اعلام میکنیم که هرگونه مرمت باید با نظارت کارشناسان میراث فرهنگی انجام شود.
اصل مهم در مرمت میراثی، «حداقل مداخله» و «قابلیت بازگشت» است. یعنی هر اقدامی باید قابل بازگشت باشد و هویت تاریخی بنا حفظ شود.
تسنیم: وضعیت میراث تاریخی بابل را در مقیاس استانی چگونه ارزیابی میکنید؟
فلاح: مازندران از نظر تعداد آثار تاریخی بسیار غنی است، اما مشکل اصلی، نگهداری و بهرهبرداری اقتصادی از این آثار است.
اگر گردشگری تاریخی در استان تقویت شود، میتواند به اشتغالزایی، توسعه اقتصادی و حفظ هویت فرهنگی کمک کند. بابل ظرفیت تبدیل شدن به یک قطب گردشگری تاریخی را دارد.
تسنیم: پیام پایانی شما چیست؟
فلاح:میراث فرهنگی بخشی از هویت اجتماعی ماست. اگر امروز برای حفظ آن اقدام نکنیم، نسل آینده با خلأ هویتی مواجه خواهد شد. امیدواریم با همکاری مردم، رسانهها و مدیریت شهری، تجارتخانه روسها دوباره به یک نماد زنده تاریخی در بابل تبدیل شود.
انتهای پیام/
- نویسنده: تسنیم tasnimnews
