پژوهشگر تاریخ شفاهی،ثبت روایتهای شفاهی را ابزاری برای حفظ حافظه تاریخی، بازسازی تحولات فرهنگی و اجتماعی دانست
به گزارش خبرگزاری تسنیم از مشهد، فاطمه خندان، رئیس بخش تاریخ شفاهی مرکز اسناد آستان قدس رضوی، در هفتمین پیشنشست همایش علمی «تاریخ شفاهی دین و فرهنگ» با موضوع «تاریخ شفاهی و مستندسازی تاریخ اماکن متبرکه»،با تأکید بر اهمیت ثبت روایتهای شفاهی اماکن مذهبی، این حوزه را ابزاری مؤثر برای حفظ حافظه تاریخی، بازسازی تحولات فرهنگی و مدیریتی و شناخت نقش مراکز دینی در زندگی اجتماعی مردم دانست. بسیاری از واقعیتهای مربوط به حرم مطهر رضوی و دیگر اماکن متبرکه در اسناد رسمی منعکس نشده و تنها از طریق خاطرات و تجربههای راویان قابل بازیابی است.
تاریخ شفاهی؛ پلی میان حافظه جمعی و اسناد مکتوب
خندان اظهارکرد: آستان قدس رضوی صرفاً یک مجموعه خدماتی و زیارتی نیست، بلکه نهادی اثرگذار در شکلگیری تاریخ، فرهنگ، اقتصاد و حیات اجتماعی شهر مشهد به شمار میرود و از همین رو ثبت روایتهای مرتبط با آن اهمیت ویژهای دارد.
وی با بیان اینکه بسیاری از لایههای پنهان حیات این مجموعه بزرگ در اسناد رسمی دیده نمیشود، افزود: تجربههای کاری، شیوههای خدمترسانی، سنتهای اجرایی، آیینهای مذهبی، باورهای فرهنگی و حتی فضای حاکم بر مجموعه آستان قدس، عمدتاً در حافظه افراد باقی مانده و تاریخ شفاهی مأموریت دارد این سرمایه ارزشمند را ثبت و ماندگار کند.
خندان خاطرنشان کرد: در سالهای اخیر مرکز اسناد آستان قدس رضوی برنامهای گسترده برای مستندسازی تجربههای کارکنان، خادمان، مجاوران و زائران اجرا کرده و حاصل این تلاشها تاکنون به بیش از ۲۸ هزار ساعت مصاحبه و روایت ثبتشده رسیده است؛ مجموعهای که امروز به عنوان یک گنجینه دانشی و فرهنگی در اختیار پژوهشگران قرار دارد.
روایتهایی که تجربه مدیریت حرم را حفظ میکنند
رئیس بخش تاریخ شفاهی مرکز اسناد آستان قدس رضوی با تأکید بر اینکه تاریخ شفاهی صرفاً برای بایگانی و نگهداری خاطرات نیست، گفت: بخش مهمی از تجربههای مدیریتی و اجرایی در هیچ سند رسمی منعکس نمیشود. اسناد معمولاً نتیجه نهایی تصمیمها را ثبت میکنند، اما روند شکلگیری تصمیمات، اختلاف دیدگاهها، راهکارهای اتخاذشده و فرهنگ سازمانی حاکم بر مجموعه تنها در روایت افراد قابل دسترسی است.
وی ادامه داد: موضوعاتی همچون ساختارهای اداری حرم مطهر، مناسبات خادمان با زائران، شیوههای خدمترسانی، تغییرات ناشی از تحولات اجتماعی و فرهنگی و حتی تجربه مدیریت بحرانهایی نظیر همهگیری کرونا، از جمله حوزههایی است که بدون ثبت روایتهای شفاهی بخش مهمی از آنها از حافظه تاریخی حذف خواهد شد.
خندان هشدار داد که فرسایش حافظه تاریخی یکی از چالشهای جدی این حوزه است و افزود: بسیاری از خادمان قدیمی و موروثی که راوی بخش مهمی از تحولات چند دهه اخیر حرم هستند، در سنین بالا قرار دارند و از دست رفتن آنان به معنای از دست رفتن بخشی از حافظه تاریخی آستان قدس خواهد بود.
ثبت تحولات معماری، آیینها و سنتهای خدمت
وی بخش دیگری از اهمیت تاریخ شفاهی را در مستندسازی تحولات کالبدی و فرهنگی حرم مطهر رضوی دانست و اظهار کرد: تغییرات صحنها و رواقها، توسعه فضاهای زیارتی، آیینهای مذهبی، شیوههای نورپردازی، مراسم مناسبتی و بسیاری از جزئیات مرتبط با فرهنگ خدمت در حرم، بخشی از حافظه شفاهی این مجموعه را تشکیل میدهد که ثبت آنها میتواند منابع ارزشمندی برای پژوهشهای تاریخی و اجتماعی فراهم کند.
خندان همچنین به پروژههای تخصصی این حوزه اشاره کرد و گفت: در طرح تاریخ شفاهی اماکن متبرکه تاکنون با ۳۸۸ نفر طی ۶۷۰ جلسه مصاحبه انجام شده و نزدیک به ۲۲۰۰ ساعت روایت درباره معماری، هنرهای وابسته به حرم، ساخت ضریح، کاشیکاری، آینهکاری، روشنایی و بخشهای مختلف خدماتی ثبت شده است.
به گفته وی، در پروژه تاریخ شفاهی تشکیلات اداری آستان قدس رضوی نیز با حدود ۲۸۰ نفر از کارکنان و بازنشستگان مصاحبه انجام شده که حاصل آن نزدیک به ۷۹۰ ساعت روایت درباره حوزههای مختلف مدیریتی و اجرایی این نهاد است.
رئیس بخش تاریخ شفاهی مرکز اسناد آستان قدس رضوی ادامه داد: در پروژه تاریخ شفاهی خاندانها نیز بیش از ۱۱۰۰ ساعت مصاحبه صوتی و تصویری با خانوادههایی که نسل در نسل در خدمت حرم مطهر بودهاند ثبت شده است؛ روایتهایی که میتواند پیوند میان خانواده، خدمت و هویت تاریخی مشهد را روشنتر سازد.
وی همچنین از اجرای پروژه تاریخ شفاهی مؤسسات اقتصادی وابسته به آستان قدس خبر داد و گفت: در این طرح، تاریخ فعالیت مجموعههایی همچون کارخانههای قند، شرکت نفت و شرکت نان قدس رضوی از طریق مصاحبه با مدیران و کارکنان مورد بازخوانی قرار گرفته و بخشی از تاریخ صنعتی و اقتصادی مشهد و آستان قدس مستند شده است.
خندان تأکیدکرد: هدف تاریخ شفاهی آستان قدس رضوی تنها ثبت خاطرات نیست، بلکه حفظ حافظه نهادی، انتقال دانش و تجربه به نسلهای آینده و فراهم کردن بستری برای پژوهشهای تاریخی، فرهنگی و مدیریتی است.
تاریخ شفاهی؛ مکمل اسناد و منبع شناخت واقعیتهای اجتماعی
حجتالاسلام والمسلمین سعید فخرزاده، مدیر دفتر تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری نیز، با مرور تجربههای خود در عرصه تاریخ شفاهی اظهار کرد: ورود جدی به این حوزه از دوران دفاع مقدس آغاز شد؛ دورانی که هنوز مفهوم تاریخ شفاهی به شکل امروزی مطرح نبود و بیشتر با عنوان خاطرهنگاری شناخته میشد.
وی افزود: علاقه به تاریخ اسلام و شناخت سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) سبب شده بود که ثبت تجربهها و روایتهای انسانی برای ما اهمیت ویژهای داشته باشد، اما به تدریج مشخص شد بسیاری از واقعیتهای تاریخی در منابع مکتوب انعکاس کافی ندارند و برای تکمیل آنها باید به سراغ روایت شاهدان رفت.
فخرزاده با اشاره به نخستین تجربههای ثبت خاطرات رزمندگان گفت: در سالهای ابتدایی جنگ تلاش شد خاطرات رزمندگان به صورت مکتوب جمعآوری شود، اما این شیوه موفقیت چندانی نداشت و بعدها ثبت صوتی روایتها جایگزین آن شد. همین روند زمینه شکلگیری نگاه علمیتر به تاریخ شفاهی را فراهم کرد.
وی تأکید کرد: تجربههای گذشته نشان داد که هر روایت باید دارای شناسنامه مشخص، زمان و مکان دقیق وقوع و امکان تطبیق با سایر منابع باشد؛ زیرا بدون راستیآزمایی و اعتبارسنجی نمیتوان از خاطرات به عنوان منبع پژوهش تاریخی استفاده کرد.
نقش مغفول اماکن مذهبی در زندگی اجتماعی مردم
مدیر دفتر تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با اشاره به ظرفیتهای گسترده تاریخ شفاهی در حوزه اماکن مذهبی اظهار کرد: مسجد، امامزاده، حسینیه و سایر مراکز دینی تنها مکانهایی برای انجام مناسک نیستند، بلکه در شکلگیری هویت اجتماعی، آموزش دینی، فعالیتهای فرهنگی، خدمات اجتماعی و حتی اقتصاد محلی نقش ایفا کردهاند.
وی افزود: تاکنون بیشتر پژوهشها درباره این اماکن بر معماری، وقفنامهها و اسناد اداری متمرکز بوده، در حالی که تجربه زیسته مردم و تأثیر این مراکز بر زندگی روزمره آنان کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
فخرزاده با اشاره به وجود دهها هزار مسجد و هزاران بقعه متبرکه در کشور گفت: بررسی نقش این مراکز در افزایش آگاهی دینی، تقویت سرمایه اجتماعی، فعالیتهای خیرخواهانه، خدمات فرهنگی، حل مسائل محلی و مشارکت در تحولات اجتماعی از جمله موضوعاتی است که تاریخ شفاهی میتواند به آن بپردازد.
وی نمونههایی از فعالیتهای اجتماعی و آموزشی مساجد را یادآور شد و افزود: بسیاری از مساجد در دهههای گذشته علاوه بر کارکرد عبادی، در حوزه آموزش، مشاوره، ورزش، فعالیتهای فرهنگی، کمکهای مردمی و حتی توسعه محله نقشآفرینی کردهاند و ثبت این تجربهها میتواند برای برنامهریزان فرهنگی و اجتماعی بسیار ارزشمند باشد.
فخرزاده همچنین با اشاره به تجربه آستان قدس رضوی در حوزه تاریخ شفاهی اظهار کرد: روایتهای ثبتشده از خادمان، مدیران، کارکنان، زائران و مجاوران حرم مطهر نشان میدهد که بخش مهمی از فرهنگ خدمت و تحولات این مجموعه تنها از مسیر تاریخ شفاهی قابل بازسازی است.
وی در پایان تأکید کرد: اگر این دادهها به صورت دقیق و علمی گردآوری شود، علاوه بر حفظ میراث فرهنگی و تاریخی، میتواند در اختیار مدیران، پژوهشگران و سیاستگذاران قرار گیرد و به بهرهگیری بهتر از ظرفیتهای فرهنگی و دینی جامعه کمک کند.
انتهای پیام/۲۸۲
- نویسنده: تسنیم tasnimnews
