هسته‌ای در کشاورزی ــ ۷۳ | کاربرد هسته‌ای در کنترل انگل‌های گوسفند

خبرگزاری تسنیم؛ گروه اقتصادی ــ کنترل انگل‌های دامی همواره یکی از دغدغه‌های اصلی دامپروری بوده است، بخصوص در دام‌های سبک مانند گوسفند که بطور گسترده در سیستم‌های چراگاهی پرورش می‌یابند. انگل‌های داخلی و خارجی می‌توانند باعث کاهش رشد، افت تولید گوشت و شیر، افزایش تلفات و تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی شوند. در دهه‌های اخیر، فناوری هسته‌ای به‌عنوان ابزاری نوین و علمی وارد عرصه کشاورزی شده و کاربردهای متنوعی یافته است.

بیشتر بخوانید

کاربرد فناوری هسته‌ای در بهینه‌سازی مصرف کود کشاورزی

کاربرد فناوری هسته‌ای در جلوگیری از فساد سویا در انبار

پرتودهی، یکی از مهم‌ترین شاخه‌های این فناوری است، و امکان تضعیف یا نابارور‌سازی انگل‌ها را به‌گونه‌ای فراهم می‌کند که چرخه حیات آن‌ها مختل شود. این روش، برخلاف سموم شیمیایی، به‌واسطه دقت بالا و عدم باقی‌ماندن مواد مضر در محصول یا محیط، توجه سیاستگذاران و پژوهشگران را به‌خود جلب کرده است.

کاربرد پرتودهی در کنترل انگل‌های گوسفند بخشی از رویکرد کشاورزی پایدار محسوب می‌شود. این فناوری درعین‌حال که از سلامت دام حمایت می‌کند، با کاهش مصرف داروهای دامپزشکی، به تأمین امنیت غذایی و سلامت عمومی نیز کمک می‌نماید.

ضرورت و اهمیت کنترل انگل‌های دامی

انگل‌های دامی یکی از عوامل اصلی کاهش بهره‌وری در دامپروری هستند و تأثیر آن‌ها بصورت مستقیم و غیرمستقیم در اقتصاد کشاورزی نمایان می‌شود. در گوسفندان، انگل‌های گوارشی، کبدی و خارجی می‌توانند باعث سوءتغذیه، کم‌خونی و ضعف سیستم ایمنی شوند. این وضعیت دام را بطور مستمر در معرض بیماری‌های ثانویه قرار می‌دهد.

روش‌های رایج کنترل انگل، عمدتاً مبتنی بر داروهای ضدانگلی هستند. بااین‌حال، استفاده مکرر و گاه بی‌رویه از این داروها موجب بروز مقاومت دارویی شده است؛ مسئله‌ای که امروزه به‌عنوان یک بحران جهانی در دامپزشکی شناخته می‌شود. افزون بر این، باقی‌مانده دارویی در گوشت و محصولات دامی، سلامت مصرف‌کننده را تهدید می‌کند.

در چنین شرایطی، یافتن روش‌هایی که هم مؤثر باشند و هم پیامدهای جانبی کمتری داشته باشند، به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است. فناوری هسته‌ای با ارائه راهکارهای غیرشیمیایی، امکان کنترل انگل‌ها را به‌گونه‌ای فراهم می‌کند که پایداری تولید و سلامت اکوسیستم حفظ شود. اهمیت این رویکرد زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم تقاضای جهانی برای پروتئین حیوانی رو به افزایش است و سیستم‌های تولید باید بطور هم‌زمان کارآمد و ایمن باشند.

جایگاه فناوری هسته‌ای در کشاورزی نوین

فناوری هسته‌ای در کشاورزی، برخلاف تصور عمومی، محدود به انرژی یا مسائل نظامی نیست، بلکه طیف وسیعی از کاربردهای صلح‌آمیز را دربرمی‌گیرد. از به‌نژادی گیاهان و مدیریت منابع آب گرفته تا کنترل آفات و انگل‌ها، این فناوری به‌گونه‌ای طراحی شده که دقت علمی را با کارایی عملی ترکیب کند.

در دامپروری، کاربرد فناوری هسته‌ای بخصوص در حوزه سلامت دام اهمیت یافته است. پرتودهی به‌عنوان یک ابزار فیزیکی، بدون افزودن ماده شیمیایی، می‌تواند ساختار زیستی انگل‌ها را تغییر دهد. این تغییرات معمولاً به‌گونه‌ای است که انگل توانایی تکثیر یا بقا را از دست می‌دهد، درحالی‌که محیط اطراف و میزبان آسیبی نمی‌بیند.

کشاورزی نوین به‌سوی کاهش ورودی‌های شیمیایی و افزایش دقت در مدیریت زیستی حرکت می‌کند. در این چارچوب، فناوری هسته‌ای نقش مکمل و تقویت‌کننده دارد. این فناوری امکان پایش، کنترل و مداخله هدفمند را فراهم می‌کند و به سیاستگذاران کمک می‌کند تا راهکارهایی مبتنی بر شواهد علمی اتخاذ کنند. ازاین‌رو، جایگاه آن در برنامه‌های توسعه کشاورزی پایدار روزبه‌روز پررنگ‌تر می‌شود.

اصول علمی پرتودهی و تأثیر آن بر انگل‌ها

پرتودهی مبتنی بر استفاده کنترل‌شده از پرتوهای یون‌ساز مانند گاما، ایکس یا الکترون است. این پرتوها با ایجاد تغییر در ساختار DNA سلول‌ها، توانایی تقسیم و تکثیر موجودات زنده را مختل می‌کنند. در مورد انگل‌ها، این ویژگی به‌گونه‌ای به‌کار گرفته می‌شود که چرخه حیات آن‌ها قطع یا تضعیف شود.

نکته کلیدی در کاربرد پرتودهی، تنظیم دقیق دُز تابش است. دُز باید به‌اندازه‌ای باشد که انگل را غیرفعال کند، اما به بافت‌های دام یا محیط اطراف آسیب نرساند. این دقت علمی، یکی از مزایای اصلی فناوری هسته‌ای نسبت به روش‌های خشن‌تر کنترل آفات محسوب می‌شود.

مطالعات متعدد نشان داده‌اند که پرتودهی می‌تواند تخم، لارو یا مراحل خاصی از رشد انگل‌ها را هدف قرار دهد. این امر بخصوص در کنترل جمعیت انگل‌ها در محیط‌های دامداری اهمیت دارد، زیرا از افزایش بار آلودگی در چراگاه‌ها جلوگیری می‌کند. به‌این‌ترتیب، پرتودهی نه‌تنها درمانی، بلکه پیشگیرانه نیز عمل می‌کند.

انواع انگل‌های هدف در دام‌های سبک

گوسفندان در معرض طیف گسترده‌ای از انگل‌های داخلی و خارجی قرار دارند که هرکدام تأثیر متفاوتی بر سلامت دام دارند. انگل‌های گوارشی مانند نماتودها، از شایع‌ترین عوامل کاهش وزن و افت تولید هستند. این انگل‌ها اغلب چرخه حیات پیچیده‌ای دارند که کنترل آن‌ها را دشوار می‌سازد.

انگل‌های کبدی مانند فاسیولا نیز خسارات قابل‌توجهی به‌همراه دارند و باعث کاهش کارایی متابولیک دام می‌شوند. از سوی دیگر، انگل‌های خارجی مانند کنه‌ها و مگس‌ها، علاوه بر ایجاد استرس، ناقل بیماری‌های عفونی هستند. پرتودهی می‌تواند در مراحل مختلف زیستی این انگل‌ها، بخصوص در مرحله تخم یا لارو، مداخله کند.

تمرکز فناوری هسته‌ای بر شناسایی نقاط آسیب‌پذیر چرخه زیستی انگل‌هاست. این رویکرد امکان می‌دهد که کنترل به‌گونه‌ای انجام شود که کمترین مداخله و بیشترین اثربخشی حاصل شود. به‌ویژه در دام‌های سبک که در محیط باز پرورش می‌یابند، این دقت نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

اجزای اصلی سامانه‌های پرتودهی

سامانه‌های پرتودهی مورد استفاده در کشاورزی و دامپروری از اجزای مشخص و استانداردی تشکیل شده‌اند. منبع پرتو، قلب اصلی این سامانه است که معمولاً شامل ایزوتوپ‌هایی مانند کبالت-۶۰ یا شتاب‌دهنده‌های الکترونی می‌شود. انتخاب منبع به نوع کاربرد و سطح دُز موردنیاز بستگی دارد.

بخش دیگر، سیستم‌های حفاظتی و ایمنی هستند که به‌منظور جلوگیری از انتشار ناخواسته پرتو طراحی شده‌اند. این سامانه‌ها به‌گونه‌ای عمل می‌کنند که اپراتورها و محیط اطراف در برابر تابش محافظت شوند. رعایت این اصول ایمنی، شرط اساسی استفاده پایدار از فناوری هسته‌ای است.

کنترل و پایش دُز تابش نیز از اجزای کلیدی به‌شمار می‌رود. ابزارهای دقیق اندازه‌گیری تضمین می‌کنند که پرتودهی بصورت یکنواخت و به‌دقت انجام شود. این دقت، امکان استفاده از پرتودهی در مقیاس‌های مختلف، از آزمایشگاهی تا صنعتی، را فراهم می‌کند و اعتماد دامداران و نهادهای نظارتی را افزایش می‌دهد.

روش‌های پرتودهی مورد استفاده

در کنترل انگل‌های گوسفند، روش‌های مختلفی از پرتودهی به‌کار گرفته می‌شود که هرکدام مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند. پرتودهی گاما یکی از رایج‌ترین روش‌هاست که به‌واسطه نفوذپذیری بالا، امکان تأثیرگذاری بر حجم بیشتری از مواد زیستی را فراهم می‌کند.

پرتودهی با الکترون یا اشعه ایکس نیز در برخی کاربردها مورد استفاده قرار می‌گیرد، بخصوص زمانی که نیاز به کنترل دقیق‌تر عمق نفوذ وجود دارد. انتخاب روش مناسب به نوع انگل، مرحله زیستی هدف و شرایط عملیاتی بستگی دارد. این انعطاف‌پذیری، یکی از نقاط قوت فناوری هسته‌ای محسوب می‌شود.

در تمامی این روش‌ها، اصل بر این است که پرتودهی به‌گونه‌ای انجام شود که انگل‌ها غیرفعال شوند، بدون آن‌که به دام یا محیط آسیب برسد. این توازن ظریف، حاصل دهه‌ها پژوهش و تدوین دستورالعمل‌های علمی است که امروزه بصورت عملی در بسیاری از کشورها اجرا می‌شود.

فرآیند اجرایی کنترل انگل با پرتودهی

اجرای موفق کنترل انگل با پرتودهی نیازمند یک فرآیند دقیق و مرحله‌به‌مرحله است. ابتدا شناسایی انگل هدف و مرحله زیستی حساس آن انجام می‌شود. این مرحله بر پایه داده‌های اپیدمیولوژیک و مطالعات میدانی صورت می‌گیرد.

در گام بعد، دُز مناسب پرتودهی تعیین می‌شود. این دُز باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که حداکثر اثر را بر انگل داشته باشد و درعین‌حال ایمنی دام و محیط حفظ شود. سپس عملیات پرتودهی در شرایط کنترل‌شده و مطابق با استانداردها انجام می‌گیرد.

پس از اجرای پرتودهی، پایش نتایج اهمیت ویژه‌ای دارد. ارزیابی کاهش بار انگل، بهبود شاخص‌های سلامت دام و بررسی پیامدهای زیست‌محیطی، بخشی از این فرآیند است. این رویکرد مبتنی بر شواهد، امکان اصلاح و بهینه‌سازی مستمر برنامه‌های کنترلی را فراهم می‌کند و اعتماد ذی‌نفعان را افزایش می‌دهد.

مقایسه با روش‌های شیمیایی سنتی

روش‌های شیمیایی کنترل انگل سال‌هاست که در دامپروری مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما این روش‌ها با چالش‌های جدی روبه‌رو هستند. مقاومت دارویی، یکی از مهم‌ترین این چالش‌هاست که اثربخشی بسیاری از داروهای رایج را کاهش داده است.

در مقابل، پرتودهی یک روش فیزیکی است و وابسته به مکانیسم‌های شیمیایی یا زیستی خاص انگل نیست. به‌همین‌دلیل، احتمال بروز مقاومت در برابر آن بسیار ناچیز است. افزون بر این، پرتودهی هیچ باقی‌مانده شیمیایی در گوشت یا محیط بر جای نمی‌گذارد که این امر از منظر سلامت عمومی اهمیت بالایی دارد.

از نظر مدیریتی نیز، پرتودهی می‌تواند بصورت هدفمند و در نقاط بحرانی چرخه انتقال انگل به‌کار گرفته شود، درحالی‌که داروهای شیمیایی اغلب بصورت گسترده و غیرانتخابی مصرف می‌شوند. این تفاوت، فناوری هسته‌ای را به گزینه‌ای کارآمدتر و پایدارتر تبدیل کرده است.

مزایای زیست‌محیطی و بهداشتی

یکی از برجسته‌ترین مزایای کنترل انگل با پرتودهی، کاهش اثرات منفی بر محیط‌زیست است. عدم استفاده از مواد شیمیایی به‌معنای کاهش آلودگی خاک، آب و زیست‌بوم‌های اطراف دامداری‌هاست. این موضوع در مناطق چراگاهی که دام و محیط به‌شدت درهم‌تنیده‌اند، اهمیت دوچندان دارد.

از منظر بهداشتی، پرتودهی به حفظ سلامت مصرف‌کننده کمک می‌کند. نبود باقی‌مانده دارویی در محصولات دامی، خطرات بالقوه برای انسان را کاهش می‌دهد و اعتماد عمومی به محصولات دامی را افزایش می‌دهد. این امر بخصوص در بازارهای صادراتی که استانداردهای سخت‌گیرانه‌ای دارند، مزیت رقابتی محسوب می‌شود.

همچنین، کاهش مصرف داروهای ضدانگلی به کاهش فشار انتخابی بر میکروارگانیسم‌ها و انگل‌ها منجر می‌شود. این روند در بلندمدت به حفظ کارایی ابزارهای درمانی موجود کمک می‌کند و یک رویکرد مسئولانه در مدیریت سلامت دام و انسان به‌شمار می‌رود.

تأثیرات اقتصادی بر دامدار و زنجیره تأمین

کنترل مؤثر انگل‌ها بطور مستقیم بر بهره‌وری اقتصادی دامداری اثر می‌گذارد. کاهش تلفات، افزایش وزن‌گیری و بهبود کیفیت محصولات، از جمله نتایج ملموس استفاده از روش‌های نوین مانند پرتودهی است.

اگرچه سرمایه‌گذاری اولیه برای ایجاد زیرساخت‌های پرتودهی ممکن است بالا به‌نظر برسد، اما در بلندمدت کاهش هزینه‌های دارویی و درمانی، این سرمایه‌گذاری را توجیه‌پذیر می‌سازد. علاوه بر این، افزایش کیفیت و ایمنی محصول می‌تواند ارزش افزوده بیشتری در زنجیره تأمین ایجاد کند.

در سطح کلان، استفاده از فناوری هسته‌ای در کنترل انگل‌ها می‌تواند به کاهش وابستگی به واردات داروهای دامپزشکی و افزایش تاب‌آوری بخش کشاورزی کمک کند. این مسئله برای کشورهایی که به‌دنبال امنیت غذایی پایدار هستند، اهمیت راهبردی دارد.

ایمنی، سلامت و ملاحظات اخلاقی

ایمنی یکی از دغدغه‌های اصلی در کاربرد فناوری هسته‌ای است. سامانه‌های پرتودهی کشاورزی به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که هیچ تماس مستقیمی میان پرتو و دام یا انسان در خارج از شرایط کنترل‌شده وجود نداشته باشد. این طراحی مبتنی بر استانداردهای سخت‌گیرانه بین‌المللی است.

از نظر سلامت، پژوهش‌های متعدد نشان داده‌اند که پرتودهی کنترل‌شده هیچ اثر منفی بر کیفیت گوشت یا سلامت دام ندارد. این فناوری صرفاً بر انگل‌ها اثر می‌گذارد و به‌گونه‌ای تنظیم می‌شود که میزبان در امان بماند.

ملاحظات اخلاقی نیز در این حوزه مورد توجه قرار گرفته‌اند. استفاده از روشی که رنج دام را کاهش دهد و نیاز به درمان‌های مکرر و استرس‌زا را کم کند، از منظر اخلاق دامپروری قابل دفاع است. به‌این‌ترتیب، پرتودهی نه‌تنها یک راهکار فنی، بلکه یک انتخاب مسئولانه محسوب می‌شود.

استانداردها و دستورالعمل‌های ملی و بین‌المللی

کاربرد فناوری هسته‌ای در کشاورزی تحت نظارت دقیق نهادهای ملی و بین‌المللی انجام می‌شود. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، دستورالعمل‌های جامعی برای استفاده ایمن از پرتودهی تدوین کرده‌اند.

این استانداردها شامل تعیین دُز مجاز، الزامات ایمنی، آموزش نیروی انسانی و پایش مستمر هستند. رعایت این دستورالعملها تضمین می‌کند که پرتودهی بصورت مسئولانه و شفاف اجرا شود و اعتماد عمومی حفظ گردد.

در سطح ملی نیز، کشورها با تطبیق این استانداردها با شرایط بومی، چارچوب‌های قانونی خود را توسعه داده‌اند. این هماهنگی میان سطوح مختلف حکمرانی، زمینه‌ساز گسترش کاربردهای صلح‌آمیز فناوری هسته‌ای در کشاورزی شده است.

تجربه کشورهای پیشرو

برخی کشورها در استفاده از پرتودهی برای کنترل آفات و انگل‌ها پیشگام بوده‌اند. استرالیا و نیوزیلند، با سیستم‌های دامپروری پیشرفته، از فناوری‌های هسته‌ای برای مدیریت زیستی استفاده کرده‌اند و نتایج مثبتی گزارش شده است.

در آمریکای لاتین و آفریقا نیز پروژه‌هایی با حمایت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اجرا شده که نشان‌دهنده قابلیت تطبیق این فناوری با شرایط مختلف اقلیمی و اقتصادی است. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که پرتودهی می‌تواند بخشی از راهکارهای بومی‌سازی‌شده باشد.

بررسی این نمونه‌ها برای سیاستگذاران اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد که موفقیت فناوری هسته‌ای در کشاورزی وابسته به ترکیب دانش فنی، چارچوب قانونی و مشارکت دامداران است.

 چالش‌ها و محدودیت‌های اجرایی

با وجود مزایا، اجرای پرتودهی با چالش‌هایی نیز همراه است. هزینه اولیه ایجاد زیرساخت‌ها و نیاز به نیروی انسانی متخصص، از جمله این محدودیت‌هاست. این عوامل می‌تواند پذیرش فناوری را در برخی مناطق کند کند.

همچنین، نگرش عمومی نسبت به واژه «هسته‌ای» گاه با سوءبرداشت همراه است. نبود آگاهی کافی می‌تواند مقاومت اجتماعی ایجاد کند، حتی زمانی که کاربرد موردنظر کاملاً ایمن و صلح‌آمیز است.

برای غلبه بر این چالش‌ها، آموزش، شفافیت و اطلاع‌رسانی علمی نقش کلیدی دارند. تجربه نشان داده است که با افزایش آگاهی، پذیرش فناوری نیز بطور محسوسی افزایش می‌یابد.

نقش این فناوری در کاهش مقاومت دارویی

مقاومت دارویی یکی از تهدیدهای جدی سلامت دام و انسان است. پرتودهی، به‌عنوان روشی غیرشیمیایی، فشار انتخابی ناشی از داروها را کاهش می‌دهد و به حفظ کارایی درمان‌های موجود کمک می‌کند. این فناوری می‌تواند بصورت مکمل در کنار سایر روش‌های مدیریتی به‌کار گرفته شود و نیاز به مصرف مکرر دارو را کاهش دهد. این رویکرد تلفیقی، نمونه‌ای از مدیریت هوشمند سلامت دام است.

در بلندمدت، کاهش مقاومت دارویی به‌معنای پایداری بیشتر سیستم‌های تولید و کاهش هزینه‌های درمانی خواهد بود؛ دستاوردی که هم برای دامدار و هم برای نظام سلامت اهمیت دارد.

نوآوری‌ها و پیشرفت‌های نوین

پیشرفت‌های اخیر در حوزه شتاب‌دهنده‌ها و سامانه‌های کنترل دُز، کاربرد پرتودهی را ساده‌تر و مقرون‌به‌صرفه‌تر کرده است. این نوآوری‌ها امکان استفاده گسترده‌تر در مقیاس‌های مختلف را فراهم می‌کنند.

همچنین، ترکیب فناوری هسته‌ای با داده‌های زیستی و مدل‌سازی‌های پیشرفته، دقت مداخلات را افزایش داده است. این هم‌افزایی فناوری‌ها، آینده کنترل انگل‌ها را متحول می‌کند.

پژوهش‌های جاری نشان می‌دهد که کاربردهای جدیدی از پرتودهی در حال توسعه است که می‌تواند دامنه اثرگذاری این فناوری را گسترش دهد و نقش آن را در کشاورزی هوشمند تقویت کند.

آینده‌شناسی و توصیه‌های سیاستی

آینده دامپروری به‌سمت پایداری، ایمنی و کارایی بیشتر حرکت می‌کند. در این مسیر، فناوری هسته‌ای می‌تواند نقش کلیدی ایفا کند، به‌شرط آن‌که سیاستگذاری مبتنی بر علم و شواهد باشد.

توصیه می‌شود که کشورها سرمایه‌گذاری در آموزش، زیرساخت و پژوهش را در اولویت قرار دهند. همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی نیز می‌تواند انتقال دانش و کاهش هزینه‌ها را تسهیل کند. همچنین، مشارکت دامداران در فرآیند تصمیم‌گیری و اجرا، شرط موفقیت هر برنامه‌ای است. بدون پذیرش اجتماعی، حتی پیشرفته‌ترین فناوری‌ها نیز به نتیجه مطلوب نخواهند رسید.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری نهایی

کاربرد فناوری هسته‌ای در کنترل انگل‌های گوسفند با پرتودهی، نمونه‌ای روشن از استفاده صلح‌آمیز و هوشمندانه از علم در خدمت کشاورزی است. این رویکرد، پاسخی علمی به چالش‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و بهداشتی دامپروری ارائه می‌دهد.

پرتودهی با کاهش وابستگی به داروهای شیمیایی، به بهبود سلامت دام، انسان و محیط کمک می‌کند و درعین‌حال بهره‌وری اقتصادی را افزایش می‌دهد. این ویژگی‌ها آن را به ابزاری راهبردی برای آینده کشاورزی تبدیل کرده است.

موفقیت این فناوری وابسته به ترکیب دانش، سیاستگذاری دقیق و مشارکت فعال ذی‌نفعان است. اگر این عناصر به‌درستی کنار هم قرار گیرند، فناوری هسته‌ای می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تأمین امنیت غذایی پایدار ایفا کند.

——-

منابعی برای مطالعه بیشتر

1. International Atomic Energy Agency. Nuclear Techniques in Agriculture.
   اطلاعات بیشتر: https://www.iaea.org/topics/food-and-agriculture
2. FAO & IAEA. Sustainable Agricultural Practices Using Nuclear Science.
   اطلاعات بیشتر: https://www.fao.org/home/en
3. Soulsby, E.J.L. Helminths, Arthropods and Protozoa of Domesticated Animals.
   اطلاعات بیشتر: https://www.cabi.org
4. Kaplan, R.M. Drug resistance in nematodes of veterinary importance.
   اطلاعات بیشتر: https://www.sciencedirect.com
5. Thamsborg, S.M. et al. Sustainable parasite control in grazing animals.
   اطلاعات بیشتر: https://www.frontiersin.org
6. Australian Nuclear Science and Technology Organisation.
   اطلاعات بیشتر: https://www.ansto.gov.au
7. Dyck, V.A. et al. Sterile Insect Technique.
   اطلاعات بیشتر: https://www.springer.com
8. Cleland, M.R. Electron Beam and X-ray Irradiation.
   اطلاعات بیشتر: https://www.elsevier.com
9. Klassen, W. Area-wide integrated pest management.
   اطلاعات بیشتر: https://academic.oup.com
10. Taylor, M.A. et al. Veterinary Parasitology.
    اطلاعات بیشتر: https://www.wiley.com
11. World Health Organization. Radiation Safety Standards.
    اطلاعات بیشتر: https://www.who.int
12. Codex Alimentarius Commission. Food Irradiation Guidelines.
    اطلاعات بیشتر: https://www.fao.org/fao-who-codex

انتهای پیام/