چالش‌های پیچیده‌‌ زیست‌محیطی در غرب ایران/ بحران تله اقلیم!

به گزارش خبرگزاری تسنیم از کرمانشاه، در روزهایی که سرمای زمستان نفس شهرها را در سینه حبس می‌کند، آسمان کرمانشاه هم گاهی سنگین‌تر از همیشه به نظر می‌رسد؛ نه از دود کارخانه‌های عظیم، بلکه از سکون هوا، گرد و غبارهای فرامرزی و چالش‌هایی که سال‌هاست محیط زیست این استان با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند. افزایش مقطعی آلودگی هوا در روزهای سرد اخیر، بار دیگر نگاه‌ها را به سمت کیفیت هوا، منابع آلاینده و نقش مدیریت محیط زیست معطوف کرده است.

استان کرمانشاه اگرچه در شمار استان‌های صنعتی کشور قرار نمی‌گیرد، اما موقعیت جغرافیایی، تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های پی‌درپی و پدیده‌هایی مانند گرد و غبار و وارونگی دما، آن را با مسائل زیست‌محیطی پیچیده‌ای روبه‌رو کرده است؛ مسائلی که تنها به آلودگی هوا محدود نمی‌شود و از مدیریت پسماند و فاضلاب گرفته تا حفاظت از حیات‌وحش، تالاب‌ها و منابع آب را در بر می‌گیرد.

در چنین شرایطی، گفت‌وگو با سعید دزفولی‌نژاد مدیرکل حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه، فرصتی است برای مرور واقعیت‌ها؛ از وضعیت شاخص کیفیت هوا و عملکرد ایستگاه‌های سنجش گرفته تا چالش‌های صنایع آلاینده، نیروگاه‌ها، خودروهای فرسوده و نقش دستگاه‌های اجرایی در اطلاع‌رسانی و مدیریت بحران. این مصاحبه، تلاشی است برای شفاف‌سازی، پاسخ به شایعات و ترسیم تصویری دقیق‌تر از آنچه واقعاً بر محیط زیست کرمانشاه می‌گذرد.

آنچه در ادامه می‌خوانید، روایت مفصلی است از دغدغه‌ها، اقدامات، آمارها و برنامه‌هایی که نشان می‌دهد حفاظت از محیط زیست، تنها وظیفه یک دستگاه نیست؛ بلکه نیازمند همکاری دولت، شهرداری‌ها، صنایع، سمن‌ها و در نهایت مردم است تا آسمان، آب و طبیعت کرمانشاه همچنان قابل نفس کشیدن و زیستن باقی بماند.

سکون هوا؛ عامل اصلی افزایش مقطعی آلودگی در روزهای سرد

تسنیم: وضعیت آلودگی هوای استان کرمانشاه در روزهای سرد اخیر چگونه بوده و چه عواملی در آن مؤثر بوده است؟

دزفولی‌نژاد: در روزهای سرد اخیر، به دلیل عدم بارندگی قابل توجه در چند ماه گذشته، پدیده سکون هوا در استان کرمانشاه رخ داد. این سکون هوا باعث شد جابه‌جایی توده‌های هوا به‌درستی انجام نشود و در نتیجه، غلظت برخی آلاینده‌ها افزایش یابد. البته باید تأکید کنم که استان کرمانشاه یک استان صنعتی محسوب نمی‌شود و میزان آلودگی ناشی از منابع ثابت، یعنی واحدهای صنعتی، در آن نسبت به استان‌های صنعتی کشور مانند اصفهان، تبریز و تهران بسیار کمتر است. با این حال، همین عدم جابه‌جایی هوا و نبود نزولات آسمانی موجب شد که طی چند روز، شاخص کیفیت هوا در برخی ایستگاه‌ها از حد قابل قبول فراتر رود.

تسنیم: شاخص کیفیت هوا بر چه اساسی اندازه‌گیری و اعلام می‌شود؟

دزفولی‌نژاد: وضعیت کیفی هوا بر اساس شاخصی بین‌المللی و مورد پذیرش سازمان بهداشت جهانی اعلام می‌شود که به آن شاخص کیفیت هوا (AQI – Air Quality Index) گفته می‌شود. در ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا، آنالیزورهای موجود میزان غلظت آلاینده‌ها را اندازه‌گیری می‌کنند. این غلظت‌ها به‌صورت عددی با واحد مشخص ثبت می‌شوند؛ برای مثال، ذرات معلق یا گرد و غبار با واحد میکروگرم بر متر مکعب اندازه‌گیری می‌شوند.

سپس تمامی این مقادیر وارد فرمول AQI می‌شوند و خروجی آن یک عدد بدون واحد است که وضعیت کیفیت هوا را مشخص می‌کند.

بر اساس شاخص کیفیت هوا، وضعیت به چند دسته تقسیم می‌شود :عدد ۰ تا ۵۰: هوای پاک و سالم، عدد ۵۱ تا ۱۰۰: هوای قابل قبول (اما دیگر در دسته هوای پاک قرار نمی‌گیرد)، عدد ۱۰۱ تا ۱۵۰: هوای ناسالم برای گروه‌های سنی حساس، عدد ۱۵۱ تا ۲۰۰: هوای ناسالم برای عموم جامعه، مقادیر بالاتر از این بازه‌ها به ترتیب وارد وضعیت‌های بسیار ناسالم، بحرانی و خطرناک می‌شوند.

تسنیم: وضعیت شاخص کیفیت هوای استان کرمانشاه در روزهای اخیر در چه سطحی قرار داشت؟

دزفولی‌نژاد: در بازه زمانی اخیر که در برخی از شهرهای کشور به دلیل سکون هوا و پدیده وارونگی دما (اینورژن)، وضعیت کیفیت هوا حتی از حالت ناسالم نیز عبور کرده بود، در استان کرمانشاه چنین شرایطی حاکم نشد. داده‌های دریافتی از ایستگاه‌های سنجش نشان داد که شاخص کیفیت هوا در استان و شهر کرمانشاه در حد ناسالم برای گروه‌های سنی حساس قرار داشت؛ یعنی در بازه ۱۰۱ تا ۱۵۰٫ این شاخص هرگز به مرحله اضطرار یا وضعیت ناسالم برای عموم جامعه نرسید.

در برخی شبکه‌های اجتماعی، اطلاعاتی منتشر شد مبنی بر اینکه هوای کرمانشاه در وضعیت اضطرار قرار دارد و باید تعطیلی اعلام شود. این در حالی است که بر اساس داده‌های رسمی و ثبت‌شده در ایستگاه‌های سنجش، چنین وضعیتی وجود نداشت. شاخص کیفیت هوا تنها در حد ناسالم برای گروه‌های سنی حساس بود و هرگز به وضعیت اضطرار یا ناسالم برای عموم جامعه نرسید. مشخص نیست این اطلاعات غیررسمی بر چه مبنایی منتشر شده بود، اما تأکید می‌کنم که داده‌های معتبر، همان داده‌هایی هستند که از طریق سامانه پایش رسمی اعلام می‌شوند.

تسنیم: تعداد روزهای خارج از استاندارد کیفیت هوا در سال جاری چگونه بوده است؟

دزفولی‌نژاد: بر اساس آمار ثبت‌شده در ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا از ابتدای سال تاکنون، شهر اسلام‌آبادغرب ۱۱۲ روز هوای پاک و ۸۶ روز هوای قابل قبول داشته است. شهر پاوه ۱۰۱ روز هوای پاک و ۱۵۰ روز هوای قابل قبول، سرپل‌ذهاب ۱۱ روز هوای پاک و ۸۰ روز هوای قابل قبول و قصرشیرین ۶ روز هوای پاک و ۱۸۱ روز هوای قابل قبول را تجربه کرده‌اند.

شهر کرمانشاه نیز ۳۲ روز هوای پاک و ۱۹۶ روز هوای قابل قبول داشته و شهر کنگاور ۱۰ روز هوای پاک و ۷۶ روز هوای قابل قبول ثبت کرده است. در مجموع می‌توان گفت اغلب شهرهای استان حدود ۲۷۰ روز هوای سالم و قابل قبول داشته‌اند و اسلام‌آبادغرب در میان شهرستان‌ها از پاک‌ترین وضعیت برخوردار بوده است.

فعالیت ۹ ایستگاه سنجش کیفیت هوا در کرمانشاه

تسنیم: استان کرمانشاه چند ایستگاه سنجش کیفیت هوا دارد و این ایستگاه‌ها در کجا مستقر هستند؟

دزفولی‌نژاد: در مجموع، استان کرمانشاه دارای ۹ ایستگاه سنجش کیفیت هوا است. از این تعداد، چهار ایستگاه در مرکز استان و پنج ایستگاه در شهرستان‌های پاوه، کنگاور، اسلام‌آباد غرب، قصرشیرین و سرپل‌ذهاب مستقر هستند. داده‌های تمامی این ایستگاه‌ها به‌صورت مستمر دریافت و تحلیل می‌شود و اطلاعات آن در سامانه پایش کیفیت هوا در دسترس عموم مردم قرار دارد.

تسنیم: در زمان آلودگی هوا، مسئولیت اطلاع‌رسانی و اعلام وضعیت بر عهده کدام نهاد است؟

دزفولی‌نژاد: بر اساس توافق صورت‌گرفته میان دستگاه‌های عضو کارگروه آلودگی هوا، مقرر شده است که در زمان بروز آلودگی هوا، اعلام وضعیت کلی کیفیت هوا بر عهده مدیریت بحران استان باشد. این تصمیم به منظور جلوگیری از چندگانگی در اطلاع‌رسانی اتخاذ شده است.

البته مباحث تخصصی همچنان توسط دستگاه‌های تخصصی ارائه می‌شود؛ به‌گونه‌ای که موضوعات مرتبط با کیفیت هوا و غلظت آلاینده‌ها توسط اداره‌کل حفاظت محیط زیست و مباحث مرتبط با سلامت توسط حوزه بهداشت و درمان مطرح می‌شود، اما اطلاع‌رسانی کلی و رسمی از سوی مدیریت بحران انجام می‌گیرد.

گرد و غبار؛ مهم‌ترین چالش هوای استان با منشأ فرامرزی

تسنیم: مهم‌ترین عامل آلودگی هوای استان کرمانشاه در طول سال چیست؟

دزفولی‌نژاد: عامل اصلی تأثیرگذار بر کیفیت هوای استان کرمانشاه، پدیده گرد و غبار است که عمدتاً در شش ماهه اول سال رخ می‌دهد. منشأ این گرد و غبار، طبق بررسی‌ها و گزارش‌ها، غالباً خارج از مرزهای کشور و به‌ویژه از کشور عراق است.

بر اساس آخرین گزارش‌های اعلام‌شده از سوی اداره‌کل هواشناسی استان کرمانشاه، در حال حاضر هیچ منبع یا سورس داخلی فعال تولید گرد و غبار در سطح استان کرمانشاه وجود ندارد. گرد و غباری که کیفیت هوای استان را تحت تأثیر قرار می‌دهد، عمدتاً از خارج کشور وارد می‌شود و منشأ داخلی ندارد.

تسنیم: اعتبارات مصوب محیط زیست استان کرمانشاه در سفر ریاست محترم جمهور چه میزان بوده و در چه قالبی پیش‌بینی شده است؟

دزفولی‌نژاد: در سفر هیئت دولت در اردیبهشت‌ماه امسال، به لطف نگاه ویژه‌ای که ریاست جمهور و همچنین عنایت ویژه استاندار و معاونین ایشان به حوزه محیط زیست داشتند، مبلغی معادل ۱۳۲ میلیارد تومان به‌عنوان مصوبه سفر برای محیط زیست استان کرمانشاه در نظر گرفته شد. این اعتبار در قالب سه طرح مشخص مصوب شد که یکی از این طرح‌ها با عنوان «کنترل و کاهش آلاینده‌ها» تعریف شد.

تسنیم: تخصیص اعتبارات مصوب سفر در چه مرحله‌ای قرار دارد؟

دزفولی‎‌نژاد: در آخرین سفر که به همراه استاندار و جمعی از مدیران استان انجام شد، پیگیری تخصیص مصوبات سفر در دستور کار قرار گرفت. در حال حاضر، بخشی از این اعتبارات به حساب اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان واریز شده است، اما برای هزینه‌کرد آن‌ها منتظر ابلاغ شرح موافقت‌نامه هستیم؛ چرا که طبق ضوابط اداری، هزینه‌کرد هر اعتبار منوط به ابلاغ رسمی موافقت‌نامه مربوطه است.

تسنیم: میزان اعتبار تخصیص‌یافته و واریزشده تاکنون چقدر است؟

دزفولی‌نژاد: در حال حاضر، مبلغی معادل ۲۸ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان از محل مصوبات سفر به حساب اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان واریز شده و اصطلاحاً در حساب ما «رسوب» کرده است. این اعتبار تخصیص یافته، اما هنوز امکان هزینه‌کرد آن تا زمان ابلاغ موافقت‌نامه وجود ندارد.

بر اساس مصوبه، اعتبار سفر ریاست جمهوری باید در یک بازه دو ساله باید به‌صورت صددرصد تخصیص پیدا کند. معمولاً در سال اول، بین ۴۰ تا ۵۰ درصد از اعتبار تخصیص می‌یابد و مابقی در سال دوم پرداخت می‌شود. در حال حاضر، همان ۲۸ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان مربوط به سهم سال اول است.

تسنیم: اعتبار تخصیص‌یافته فعلی در چه سرفصل‌هایی هزینه خواهد شد؟

دزفولی‌نژاد: اعتبار تخصیص‌یافته فعلی در دو سرفصل اصلی پیش‌بینی شده است: نخست، تأمین و تجهیز یگان حفاظت محیط زیست و دوم، مناطق چهارگانه تحت مدیریت اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان. این دو سرفصل مجموعاً همان ۲۸ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان را شامل می‌شوند.

در حوزه «کنترل آلودگی‌ها» و توسعه ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا، تاکنون اعتباری به‌صورت رسمی ابلاغ نشده، اما به احتمال زیاد این بخش نیز در ادامه مشمول تخصیص خواهد شد.

تسنیم: طرح «کنترل و کاهش آلاینده‌ها» چه اهدافی را دنبال می‌کند؟

دزفولی‌نژاد: در قالب طرح «کنترل و کاهش آلاینده‌ها»، پیشنهاد اصلی اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان، افزایش تعداد ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا بوده است. هدف از این اقدام، ارتقای پوشش پایش کیفی هوا و افزایش دقت داده‌های زیست‌محیطی در سطح استان، به‌ویژه در شهرستان‌های دارای اولویت، است.

تسنیم: وضعیت اعتبارات ملی محیط زیست استان در سال‌های اخیر چگونه بوده است؟

دزفولی‌نژاد: در سال گذشته، با پیگیری‌های انجام‌شده، موفق شدیم مجموعاً حدود ۲۴ میلیارد تومان اعتبار ملی از سازمان دریافت کنیم. این در حالی است که در سال ۱۴۰۲، این رقم حدود ۱۰ میلیارد تومان بود. به بیان دیگر، اعتبارات دریافتی در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال قبل، حدود ۵۰ درصد افزایش داشت که در سال ۱۴۰۴ هزینه شد.

اکنون نیز تنها از محل مصوبات سفر ریاست جمهوری، ۲۸ میلیارد تومان اعتبار جدید در اختیار داریم که رقم قابل توجهی محسوب می‌شود.

جمعیت حیات وحش کرمانشاه روند افزایشی دارد

تسنیم: مناطق چهارگانه تحت مدیریت محیط زیست استان کرمانشاه چه مناطقی هستند و چه وسعتی دارند؟

دزفولی‌نژاد: مناطق چهارگانه تحت مدیریت اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه شامل سه پناهگاه حیات وحشف پنج منطقه حفاظت شده و دو اثر طبیعی ملی است

مجموع مساحت این مناطق در حدود ۲۳۰ تا ۲۴۰ هزار هکتار است. علاوه بر این، مناطقی مانند شکار و تیراندازی ممنوع و تالاب حشیلان وجود دارند که در قالب رسمی مناطق چهارگانه نمی‌گنجند، اما به دلیل ارزش بالای ذخایر گیاهی و جانوری، فعلاً تحت حفاظت و صیانت قرار دارند. در صورت فراهم شدن شرایط، امکان ارتقای این مناطق در سنوات آینده وجود دارد.

تسنیم: وضعیت حیات‌وحش در مناطق تحت مدیریت استان چگونه ارزیابی می‌شود؟

دزفولی‌نژاد: سرشماری حیات‌وحش، به‌ویژه پستانداران بزرگ‌جثه یا علف‌خواران بزرگ‌جثه، از ۲۵ آبان‌ماه در مناطق تحت مدیریت آغاز شده است. خوشبختانه نتایج اولیه نشان می‌دهد که وضعیت حیات‌وحش در مناطق چهارگانه استان مطلوب بوده و نسبت به سنوات گذشته روند افزایشی داشته است. امید می‌رود این روند مثبت در سال‌های آینده نیز تداوم یابد.

سرشماری در مناطق چهارگانه، دو اثر طبیعی و مناطق شکار ممنوع انجام شده است. تنها منطقه آزاد دالاهو هنوز سرشماری نشده است. نتایج سرشماری‌ها نشان‌دهنده روند رو به رشد یا پایدار جمعیت حیات‌وحش در بسیاری از مناطق بوده است. تالاب‌هایی مانند سراب نیلوفر که زیستگاه زمستان‌گذرانی پرندگان مهاجر هستند، حساسیت ویژه‌ای دارند؛ هرچند آن‌ها نیز با مشکلات مشابهی نظیر چاه‌های غیرمجاز و برداشت‌های بی‌رویه آب مواجه‌اند.

تسنیم: وضعیت تأمین علوفه و شرایط زیست حیات‌وحش در فصل سرما چگونه است؟

دزفولی‌نژاد: هر سال برای فصل سرما، تأمین و خرید علوفه برای حیات‌وحش علف‌خوار انجام می‌شود. همچنین، آبشخورها لایروبی یا تعمیر شده‌اند و در حال حاضر مشکلی از این بابت وجود ندارد.

با وجود خشکسالی‌های مداوم، نتایج سرشماری‌ها نشان می‌دهد که مناطق تحت مدیریت استان همچنان قابلیت زیست مناسب برای حیات‌وحش را دارند.

دستگیری ۲۶۹ شکارچی متخلف در کرمانشاه

تسنیم: آمار تخلفات زیست‌محیطی در سال جاری چگونه بوده است؟

دزفولی‌نژاد: در سال جاری، مجموع پرونده‌های تخلف زیست‌محیطی به ۱۹۸ مورد رسیده است که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، حدود ۱۰ درصد کاهش را نشان می‌دهد. یکی از عوامل اصلی این کاهش، افزایش حضور فیزیکی محیط‌بانان در مناطق است؛ چرا که بهترین نوع حفاظت، پیشگیری از وقوع تخلف پیش از انجام آن است.از سوی دیگر، افزایش قابل توجه جرایم زیست‌محیطی نیز نقش بازدارنده مؤثری در کاهش تخلفات داشته است.

در مجموع، طی ۹ ماه گذشته تعداد ۲۶۹ نفر در ارتباط با تخلفات زیست‌محیطی شناسایی و دستگیر شده‌اند. با این حال، نسبت به مدت مشابه سال گذشته، حدود ۱۰ درصد کاهش در تعداد پرونده‌های تخلف ثبت شده است که نشان‌دهنده تأثیر مثبت اقدامات پیشگیرانه، افزایش حضور میدانی، مشارکت سمن‌ها و تشدید جرایم زیست‌محیطی است.

تسنیم: رویکرد محیط زیست در مقابله با شکار غیرمجاز چیست؟

دزفولی‌نژاد: رویکرد فعلی بر پیشگیری از وقوع تخلف متمرکز است. مقرر شده پیش از آغاز فصل شکار، همکاران محیط زیست به‌صورت فعال در مناطق حضور داشته باشند و پیش از انجام شکار، جلوی تخلف گرفته شود.

نتیجه این رویکرد آن بوده که در سال جاری و سال گذشته، تعداد تخلفات شکار به‌طور محسوسی کاهش یافته است.

کاهش ۵۸ درصدی سطح آتش‌سوزی در کرمانشاه

تسنیم: آمار آتش‌سوزی‌های مناطق تحت مدیریت محیط زیست در سال‌های اخیر چگونه بوده است؟

دزفولی‌نژاد: بر اساس آمار تحلیلی موجود، در سال ۱۴۰۳ طول فصل حریق حدود ۱۱۴ روز یعنی کمتر از چهار ماه بوده است. در این بازه زمانی، ۳۱ مورد آتش‌سوزی رخ داده و مجموع مساحت دچار حریق حدود ۳۹۸ هکتار بوده است.

در سال ۱۴۰۴، به دلیل شرایط اقلیمی، طول فصل حریق به حدود ۲۴۸ روز یعنی بیش از هشت ماه افزایش یافت. در این سال، ۵۶ مورد آتش‌سوزی ثبت شد که از نظر تعداد، حدود ۸۰ درصد افزایش نسبت به سال قبل داشت، اما از نظر مساحت، سطح حریق به ۱۳۴ هکتار کاهش یافت که نشان‌دهنده ۵۸ درصد کاهش مساحت حریق است.

تسنیم: دلیل کاهش سطح حریق علی‌رغم افزایش تعداد آتش‌سوزی‌ها چه بوده است؟

دزفولی‌نژاد: کاهش مساحت حریق نتیجه مدیریت پیشگیرانه و واکنش سریع بوده است. پیش از آغاز فصل حریق، جلسات هماهنگی برگزار شد و همکاران شهرستانی اقدامات لازم را انجام دادند. تشکیل و تقویت گروه‌های واکنش سریع و اطفای حریق موجب شد که آتش‌سوزی‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن مهار شوند. از نظر آماری و تحلیلی، وضعیت مدیریت حریق در سال جاری وضعیت مطلوبی ارزیابی می‌شود.

تسنیم: وضعیت نیروی انسانی و حضور محیط‌بانان در مناطق تحت حفاظت چگونه است؟

دزفولی‌نژاد: بر اساس استانداردها، اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان تنها حدود یک‌سوم نیروی انسانی مورد نیاز را در اختیار دارد. با این حال، با اجرای بخشنامه‌های جدید و اصلاح نظام شیفت‌بندی، حضور فیزیکی محیط‌بانان در مناطق افزایش یافته است.

در حال حاضر، محیط‌بانان ۱۰ روز کاری و ۲۰ روز استراحت دارند، اما در دوره کاری، حضور آن‌ها باید کاملاً فعال و مستمر باشد؛ به‌گونه‌ای که تمرکز اصلی بر پایش مناطق، رصد تخلفات و جلوگیری پیشگیرانه از شکار غیرمجاز باشد، نه صرفاً حضور در پاسگاه‌ها.

وظایف محیط‌بانی دیگر صرفاً به حوزه شکار محدود نمی‌شود. امروز محیط‌بانان علاوه بر حفاظت از حیات‌وحش، در حوزه‌های آلودگی‌ها، پسماند، آموزش، گزارش‌دهی تخصصی و ارجاع موارد به واحدهای مرتبط نیز نقش فعالی دارند. دامنه مأموریت‌ها گسترده‌تر شده و نیازمند آموزش‌های متنوع و تخصصی است.

وجود ۱۱۱ واحد صنعتی آلاینده در کرمانشاه

تسنیم: میزان پایش صنایع در امسال چقدر بوده است؟ و چه تعداد واحد صنعتی آلاینده در استان وجود دارد؟

دزفولی‌نژاد: از ابتدای امسال تاکنون، ۵۵۸ مورد پایش صنعتی انجام شده است. افزایش تعداد پایش‌ها باعث شده تعداد واحدهای قرارگرفته در فهرست صنایع آلاینده افزایش یابد؛ به‌طوری که تعداد این واحدها از ۸۲ مورد در پایان سال گذشته به ۱۱۱ واحد افزایش پیدا کرده است.

البته این افزایش لزوماً نشانه تشدید آلودگی نیست، بلکه نشان‌دهنده افزایش نظارت و پایش دقیق‌تر است.

تسنیم: آیا واحدهایی هم از فهرست صنایع آلاینده خارج شده‌اند؟

دزفولی‌نژاد: بله. تعداد قابل توجهی از واحدهای صنعتی با اصلاح سیستم‌های تصفیه، بهبود خروجی دودکش‌ها و صرف هزینه‌های قابل توجه موفق شده‌اند استانداردها را رعایت کرده و از فهرست صنایع آلاینده خارج شوند. این نتیجه مستقیم پایش‌ها و پیگیری‌های مستمر اداره‌کل حفاظت محیط زیست است.

برای نمونه، کارخانه قند اسلام‌آباد غرب اقدامات قابل توجهی در حوزه اصلاح سیستم‌ها و کاهش آلایندگی انجام داده است. این موارد بارها مطرح شده و حتی از اصحاب رسانه دعوت شده تا با حضور میدانی، این اقدامات را از نزدیک مشاهده کنند. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که پایش و پیگیری مستمر می‌تواند به اصلاح واقعی و مؤثر صنایع منجر شود.

تسنیم: نیروگاه حرارتی بیستون چه نقشی در آلودگی هوا دارد؟

دزفولی‌نژاد: یکی از دلایل آلایندگی نیروگاه حرارتی بیستون، مصرف سوخت مازوت است. بر اساس ماده ۲۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده (عوارض سبز)، هر واحد صنعتی که خروجی آن با تشخیص محیط زیست آلاینده باشد، باید در فهرست صنایع آلاینده قرار گیرد. بر همین اساس، این نیروگاه در فهرست صنایع آلاینده قرار داده شده و اقدامات قانونی لازم نیز در این زمینه انجام شده است.

تسنیم: وضعیت تصفیه فاضلاب در شهرک‌های صنعتی استان چگونه است؟

دزفولی‌نژاد: شهرک‌های صنعتی استان به دو روش مدیریت فاضلاب دارند، سیستم تصفیه مرکزی و سیستم پیش‌تصفیه یا تصفیه کامل توسط خود واحدها. در حال حاضر، هیچ‌یک از شهرک‌های صنعتی استان مجاز به تخلیه فاضلاب خام و خارج از استاندارد به محیط زیست نیستند و در صورت تخلف، اقدامات قانونی لازم انجام می‌شود.

مدیریت پسماند خانگی، مهمترین چالش محیط زیست انسانی

تسنیم: مهم‌ترین چالش محیط زیست انسانی استان در امسال چیست؟

دزفولی‌نژاد: به نظر بنده، مهم‌ترین چالش محیط زیست انسانی استان در سال جاری، مدیریت پسماند، به‌ویژه پسماندهای خانگی است. البته در این حوزه اقدامات خوبی نیز در حال انجام است و روندها رو به بهبود است.

پسماندهای شهری کرمانشاه به‌صورت روزانه جمع‌آوری و به مرکز بازیافت و تولید کمپوست منتقل می‌شود. میزان پسماند خانگی تولیدی، بسته به فصول مختلف، به‌طور میانگین ۶۰۰ تا ۷۰۰ تن در روز است.

از این میزان حدود ۷۰ درصد پسماند آلی است که به کود تبدیل می‌شود، از ۳۰ درصد باقی‌مانده، حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد و گاهی تا ۲۰ درصد دارای ارزش اقتصادی و قابل فروش است و مابقی پسماندها قابلیت بازیافت ندارند و در محل دفن زباله سراب قنبر دفن می‌شوند.

تسنیم: استفاده از RDF (سوخت مشتق از پسماند) در استان کرمانشاه در چه مرحله‌ای است؟

دزفولی‌نژاد: حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از پسماندها دارای ارزش حرارتی هستند که تحت عنوانRDF قرار است به‌عنوان سوخت جایگزین در کارخانه سیمان غرب استفاده شوند.

کارخانه سیمان غرب حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته و سوله‌ها و زیرساخت‌های لازم را ایجاد کرده است. بخش باقی‌مانده مربوط به حوزه بازیافت است که باید تجهیزات جدید خریداری و سوله‌های تکمیلی احداث شود.

در صورت تأمین اعتبارات لازم و عدم بروز مشکل خاص، پیش‌بینی می‌شود این طرح تا پایان سال به بهره‌برداری برسد و استان کرمانشاه به اولین استان کشور در استفاده از RDF به‌عنوان سوخت جایگزین در کارخانه سیمان تبدیل شود.

تمامی بیمارستان‌ها مجهز به دستگاه‌های بی‌خطرسازی پسماند هستند

تسنیم: وضعیت مدیریت پسماندهای پزشکی در استان چگونه است؟ با توجه به اینکه دغدغه‌هایی در این زمینه برای عموم مردم ایجاد شده است.

دزفولی‌نژاد: تمامی بیمارستان‌های دولتی و خصوصی استان کرمانشاه، بدون استثنا، مجهز به دستگاه‌های بی‌خطرساز پسماندهای پزشکی هستند. این پسماندها پس از تفکیک و بی‌خطرسازی، توسط شرکت‌های تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی به محل دفن زباله‌های شهری منتقل و تحت نظارت دفن می‌شوند.
هرچند ممکن است در مواردی انحرافاتی رخ دهد که منکر آن نیستیم، اما ناظر اصلی مدیریت پسماندهای پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی است و اداره‌کل حفاظت محیط زیست نقش ناظر عالی را ایفا می‌کند.

ظاهر پسماندهای بیمارستانی پیش از بی‌خطرسازی و پس از بی‌خطرسازی هیچ تفاوت ظاهری مشخصی با یکدیگر ندارند. بنابراین مشاهده تصاویر پسماندهای بیمارستانی به‌تنهایی دال بر آلوده بودن آن‌ها نیست؛ چرا که ممکن است این پسماندها پیش‌تر در دستگاه‌های بی‌خطرساز، فرآیند لازم را طی کرده باشند.

آلودگی اصلی پسماندهای بیمارستانی عمدتاً آلودگی میکروبی است که پس از انجام فرآیند بی‌خطرسازی، از بین می‌رود.

در مجموع در حال حاضر، فرآیند بی‌خطرسازی پسماندهای بیمارستانی در استان کرمانشاه در یک وضعیت نسبتاً مطلوب انجام می‌شود. در این حوزه، یک شرکت در زمینه حمل پسماندهای پزشکی و یک شرکت در زمینه بی‌خطرسازی فعال هستند که تحت نظارت دانشگاه علوم پزشکی فعالیت می‌کنند.

سایت کنونی پسماندهای بیمارستانی سراب قنبر هنوز ظرفیت دارد اما ایجادت سایت جدید نیز در دست پیگیری قرار دارد.  این سایت یکسری مسائل حقوقی بین متولیان امر دارد که درحال  حل و فصل است.

از تمامی شهروندان، رسانه‌ها و فعالان حوزه محیط زیست درخواست می‌شود در صورتی که مستندات قابل اتکا دال بر تخلف در این زمینه در اختیار دارند، آن‌ها را به اداره‌کل حفاظت محیط زیست ارائه دهند. با توجه به اهمیت بالای موضوع پسماندهای بیمارستانی، در صورت دریافت مستندات، پیگیری فوری و قاطع انجام خواهد شد.

تسنیم: وضعیت تصفیه فاضلاب شهری کرمانشاه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

دزفولی‌نژاد: سیستم تصفیه فاضلاب شهر کرمانشاه به‌گونه‌ای طراحی شده که در نهایت در سه مدول به بهره‌برداری کامل برسد. در حال حاضر مدول دوم تصفیه خانه فعال است و ۳۵۰ هزار نفر از جمعیت شهر کرمانشاه را تحت پوشش قرار می‌دهد و حدود ۳۰ درصد از فاضلاب تصفیه می‌شود.

بر اساس اعلام شرکت آب و فاضلاب، پیش‌بینی می‌شود مدول دوم تصفیه‌خانه تا پایان سال عملیاتی شود. در صورت تحقق این امر، حدود ۴۰۰ هزار نفر دیگر از شهروندان کرمانشاه تحت پوشش سیستم تصفیه فاضلاب قرار خواهند گرفت که این موضوع تأثیر قابل توجهی بر بهبود کیفیت آب رودخانه‌های شهری خواهد داشت.

تسنیم: وضعیت پایش و استاندارد خروجی تصفیه‌خانه فاضلاب کرمانشاه چگونه است؟

دزفولی‌نژاد: براساس مستندات موجود و نتایج آزمایش‌های انجام‌شده توسط آزمایشگاه‌های معتمد سازمان حفاظت محیط زیست که در سامانه‌های رسمی ثبت شده‌اند، خروجی فعلی تصفیه‌خانه فاضلاب شهر کرمانشاه در چارچوب استانداردهای اعلام‌شده قرار دارد.

مطابق ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، مرجع تشخیص آلودگی محیط زیست، سازمان حفاظت محیط زیست است و هر ادعای دیگری باید توسط این سازمان بررسی و تأیید یا رد شود.

 تسنیم: برنامه استفاده صنایع آب‌بر از پساب تصفیه‌شده چگونه است؟ 

دزفولی‌نژاد: بر اساس برنامه هفتم توسعه، صنایع آب‌بر موظف به استفاده از آب خاکستری یا پساب تصفیه‌شده هستند. در همین راستا، کنسرسیومی متشکل از نیروگاه حرارتی بیستون، پتروشیمی کرمانشاه و سایر صنایع تشکیل شده است.

مسئولیت اصلی انتقال پساب تصفیه‌شده فاضلاب شهر کرمانشاه از طریق خطوط لوله بر عهده نیروگاه حرارتی است. این پساب پس از انتقال، مجدداً تصفیه شده و مورد استفاده صنعتی قرار می‌گیرد. این طرح در حال اجراست و در صورت تحقق کامل، کمک بزرگی به آبخوان‌های دشت بیستون و مدیریت منابع آب استان خواهد کرد.

امحای ۱۱ هکتار اراضی کشاورزی که با آب غیرمتعارف آبیاری می‌شدند

تسنیم: استفاده از آب غیرمتعارف و فاضلاب برای کشاورزی به دغدغه جدی برای مردم تبدیل شده است. وضعیت استان کرمانشاه در این زمینه چگونه است؟

دزفولی‌نژاد: استفاده از فاضلاب برای آبیاری کشاورزی، موضوعی چندبخشی است و تنها به سازمان محیط زیست محدود نمی‌شود. دستگاه‌هایی مانند شرکت آب و فاضلاب، شبکه بهداشت و جهاد کشاورزی نیز در این زمینه نقش دارند.

بر اساس آخرین آمار موجود، حدود ۱۱ هکتار از اراضی کشاورزی که با فاضلاب آبیاری می‌شدند، امحاء شده‌اند و اقدامات نظارتی در این حوزه ادامه دارد.

از شهروندان درخواست می‌شود در صورت مشاهده هرگونه تخلف زیست‌محیطی، موضوع را از طریق سامانه ۱۵۴۰ که به‌صورت ۲۴ ساعته و رایگان فعال است، گزارش دهند. تمامی گزارش‌ها بررسی شده و در صورت احراز تخلف، اقدامات قانونی لازم انجام خواهد شد.

تسنیم: وضعیت رودخانه‌های استان کرمانشاه چگونه ارزیابی می‌شود؟

دزفولی‌نژاد: خشک شدن رودخانه‌ها تنها مختص استان کرمانشاه نیست و بسیاری از استان‌های کشور با این مشکل مواجه هستند. خشکسالی‌های مداوم یکی از دلایل اصلی کاهش دبی و خشک شدن رودخانه‌هاست.

در صورت مدیریت صحیح منابع آب، مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز و ایجاد اجماع بین دستگاه‌های اجرایی و نظارتی، می‌توان از خشک شدن تالاب‌ها و سراب‌هایی مانند هشیلان و نیلوفر جلوگیری کرد. این امر نیازمند اراده جمعی و همکاری بین‌بخشی است.

تسنیم: چرا آلودگی رودخانه‌ها در سال‌های اخیر تشدید شده است؟

دزفولی‌نژاد: یکی از دلایل اصلی تشدید آلودگی رودخانه‌ها، خشکسالی و کاهش دبی آب رودخانه‌ها است. کاهش جریان آب، موجب ماندگاری بیشتر آلاینده‌ها و عدم خودپالایی طبیعی رودخانه‌ها شده و در نتیجه، آلودگی به‌صورت محسوس‌تری بروز پیدا می‌کند.

تسنیم: وضعیت تالاب هشیلان در سال‌های اخیر چگونه بوده و چه عواملی باعث خشک شدن آن شده است؟

دزفولی‌نژاد: تالاب هشیلان استان کرمانشاه طی چند سال گذشته، به‌دلیل خشکسالی و تغییرات اقلیمی، با پدیده خشک شدن مواجه بوده است. این وضعیت نگرانی‌های جدی زیست‌محیطی به همراه داشت و ضرورت مداخله مدیریتی را دوچندان کرد.

تسنیم: چه تدابیری برای احیای تالاب هشیلان اتخاذ شد؟

دزفولی‌نژاد: با همکاری شرکت آب منطقه‌ای استان کرمانشاه، طی حدود دو سال گذشته و امسال وارد سومین سال، مقرر شد در صورت وجود آب در رودخانه و امکان انتقال، از اواسط بهمن‌ماه تا اواخر اردیبهشت‌ماه، آب رودخانه رازآور به سمت تالاب هشیلان منتقل شود.

پیش از اجرای این طرح، به دلیل حساسیت موضوع، آزمایش‌های کیفی متعددی روی آب رودخانه رازآور و آب تالاب انجام و نتایج به سازمان ارسال شد. با توجه به اینکه منابع آبی از نظر کیفی تفاوت معناداری نداشتند، مجوز انتقال آب صادر شد.

تسنیم: نتایج انتقال آب به تالاب هشیلان چه بوده است؟

دزفولی‌نژاد: در سال نخست انتقال آب، وضعیت تالاب هشیلان بسیار مطلوب بود و تالاب توانست تا فصل بارندگی آب را در خود حفظ کند.

اما در سال بعد، به دلیل افزایش شدید دما، کاهش بارندگی در فصل بهار و همچنین برداشت‌های بی‌رویه آب از اطراف تالاب، شرایط مجدداً بحرانی شد. این برداشت‌ها شامل چاه‌های غیرمجاز و همچنین چاه‌های مجاز با برداشت بیش از حد مجوز بود.

مسدودسازی ۱۳۲ حلقه چاه اطراف تالاب هشیلان

تسنیم: چه اقداماتی برای کنترل برداشت‌های غیرمجاز آب اطراف تالاب هشیلان انجام شد؟

دزفولی‌نژاد: مکاتبات گسترده‌ای با شرکت آب منطقه‌ای استان، جهاد کشاورزی و سایر دستگاه‌های مرتبط انجام شد. این اقدامات با دو هدف اصلی مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز و نصب کنتور هوشمند روی چاه‌های مجاز و الزام کشاورزان اطراف تالاب هشیلان به رعایت الگوی کشت و جلوگیری از کشت دوم

با همراهی دادستانی و قوه قضاییه، بیش از ۱۳۲ حلقه چاه غیرمجاز در اطراف تالاب هشیلان مسدود شد.

تسنیم: مسدودسازی چاه‌ها چه تأثیری بر وضعیت آب تالاب داشت؟

دزفولی‌نژاد: نتایج این اقدام بسیار قابل توجه بود؛ به‌طوری که تنها دو روز پس از مسدود شدن چاه‌ها و بدون وقوع بارندگی، چشمه‌های اطراف تالاب شروع به جوشش کردند و آب وارد سراب و چشمه‌ها شد. مستندات تصویری این موضوع نیز موجود است.

این اتفاق نشان می‌دهد که مدیریت صحیح منابع آب نقش تعیین‌کننده‌ای دارد و صرفاً نمی‌توان همه مشکلات را به تغییر اقلیم نسبت داد.

تسنیم: شنیده شده که چاه‌های مسدود شده اطراف تالاب هشیلان باز هم فعال شده‌اند.

دزفولی‌نژاد: متأسفانه به دلیل سود بالای فعالیت‌های کشاورزی، برخی تخلفات تکرار می‌شوند؛ از جمله اجاره اراضی به کشاورزان غیربومی، به‌ویژه برای کشت سیب‌زمینی.

با این حال، این روند مسدودسازی و پایش مقطعی نیست و به‌صورت مستمر ادامه دارد. در صورت مشاهده تخلف، مجدداً چاه‌ها مسدود شده و این‌بار موضوع به‌صورت جدی‌تر به مراجع قضایی ارجاع خواهد شد.

تسنیم: یکی از چالش‌های اصلی مدیریت منابع آب اطراف تالاب‌ها چیست؟

دزفولی‌نژاد: یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، چاه‌های مجاز با برداشت غیرمجاز است؛ یعنی چاه‌هایی که مجوز دارند، اما بسیار بیشتر از میزان تعیین‌شده برداشت می‌کنند. حتی مواردی وجود داشته که یک چاه به‌صورت شبانه‌روزی در حال برداشت آب بوده است.

ادامه روند هوشمندسازی چاه‌ها و انسداد چاه‌های متخلف، یک ضرورت جدی برای حفاظت از تالاب‌هاست.

تسنیم: وضعیت خودروهای فرسوده عمومی در استان کرمانشاه چگونه است و چه تأثیری بر آلودگی هوا دارند؟

دزفولی‌نژاد: خودروهای فرسوده عمومی شامل تاکسی‌ها، خودروهای آژانس و اتوبوس‌ها که عمدتاً تحت مدیریت شهرداری قرار دارند، از مهم‌ترین منابع متحرک آلاینده در سطح استان محسوب می‌شوند. بر اساس آخرین گزارشی که شهرداری ارائه داده است، تعداد ۱۰۸ دستگاه اتوبوس در سنوات قبل خریداری شده که تاکنون تنها ۴۲ دستگاه آن وارد ناوگان حمل‌ونقل عمومی شده و درباره مابقی هنوز اطلاع دقیقی ارائه نشده است.

از سوی دیگر، ناوگان تاکسی‌رانی استان نیز به‌شدت فرسوده است و این موضوع بارها مطرح و اعلام شده و دارای مشکلات ساختاری و اجرایی خاص خود است. به‌طور طبیعی، شهرداری باید هم نظارت مؤثر داشته باشد و هم برنامه‌ای مشخص برای نوسازی و احیای ناوگان فرسوده تدوین و اجرا کند. اداره‌کل حفاظت محیط زیست نیز این موضوع را به‌طور مستمر در جلسات تخصصی پیگیری می‌کند.

در صورتی که روند فعلی ادامه یابد و نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی با سرعت و جدیت لازم انجام نشود، این احتمال وجود دارد که در سنوات آینده شهر کرمانشاه نیز بیش از گذشته درگیر پدیده وارونگی دما (اینورژن) شود. بنابراین، نقش شهرداری در این حوزه بسیار کلیدی است و محیط زیست نیز در کنار آن، موضوع را از طریق کارگروه‌های مربوطه پیگیری می‌کند. در همین راستا، مقرر شده در جلسه آتی کارگروه مربوطه که هفته آینده برگزار می‌شود، این موضوع مجدداً مطرح و بررسی شود.

فعالیت ۱۴ سمن در حوزه محیط زیست

تسنیم: نقش سازمان‌های مردم‌نهاد (سمن‌ها) در حفاظت محیط زیست استان چگونه است؟

دزفولی‌نژاد: سمن‌ها نقش بازوان اجرایی محیط زیست را ایفا می‌کنند. در حال حاضر، ۱۴ سمن زیست‌محیطی در سطح استان فعال یا نیمه‌فعال هستند که ۶ سمن در شهر کرمانشاه فعالیت دارند. از این تعداد، حدود ۷ تا ۸ سمن به‌صورت فعال در حوزه محیط زیست حضور دارند. هرچند از نظر کمّی تعداد سمن‌ها کاهش یافته، اما تمرکز ما بر ارتقای کیفیت فعالیت‌هاست.

آنچه مسلم است این است که تا زمانی که مردم و سمن‌ها پای کار نیایند و دغدغه محیط زیست به یک مطالبه عمومی تبدیل نشود، هیچ اتفاق مثبت و پایداری در حوزه محیط زیست رقم نخواهد خورد.
خوشبختانه سمن‌های استان کرمانشاه، به‌ویژه سمن‌های فعال در منطقه پاوه و اورامانات، بسیار فعال، پرتعداد و اثرگذار هستند و در مقایسه با بسیاری از مناطق دیگر، مشارکت بسیار بالایی دارند.

تسنیم: سمن‌ها چه نقشی در مدیریت بحران‌های زیست‌محیطی، به‌ویژه آتش‌سوزی‌ها، دارند؟

دزفولی‌نژاد: نقش سمن‌ها و دوستداران محیط زیست در مهار آتش‌سوزی‌ها غیرقابل انکار است. در بسیاری از موارد، اگر این نیروهای مردمی در کنار محیط‌بانان حضور نداشته باشند، علی‌رغم تلاش شبانه‌روزی همکاران محیط زیست، امکان کنترل مؤثر آتش‌سوزی‌ها با کیفیت مطلوب وجود نخواهد داشت. در حریق‌ها، سمن‌ها کمک‌های بسیار مؤثر و تعیین‌کننده‌ای ارائه می‌دهند و این همکاری بارها در عمل اثبات شده است.

در برخی مناطق، مانند منطقه پاوه، در جریان آتش‌سوزی‌ها بیش از ۳۰۰ نفر از نیروهای مردمی و داوطلبان حضور پیدا کردند و حتی عملیات اطفا ۳ تا ۴ روز به طول انجامید. البته متأسفانه در برخی موارد، میزان مشارکت مسئولان محلی یا درصد همراهی در بعضی مناطق پایین بوده که جای نقد و آسیب‌شناسی دارد.

تسنیم: اقدامات آموزشی محیط زیست در سطح استان چگونه بوده است؟

دزفولی‌نژاد: در سال گذشته، طرح آموزش محیط زیست به‌ویژه در مدارس اجرا شد و همکاران محیط زیست مجموعاً ۲۸۶ نفر-ساعت آموزش در مدارس و بین اقشار مختلف مردم ارائه دادند. این آموزش‌ها نقش مهمی در ارتقای آگاهی عمومی و افزایش مشارکت مردمی ایفا کرده است.

انتهای پیام/