وقتی باد دیگر نعمت نیست؛ سیستان درگیر یکی از پیچیدهترین بحرانهای زیستمحیطی کشور است.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از زابل، صدای زوزه باد بار دیگر در کوچههای سیستان پیچیده است. آسمان رنگ آبی خود را از دست داده و پردهای از خاک و غبار بر فراز شهر گسترده شده است. در زابل، هامون، هیرمند، نیمروز و زهک، مردم بار دیگر روزی را آغاز کردهاند که در آن نفس کشیدن دشوار است، دید افقی کاهش یافته و زندگی عادی زیر سایه طوفانی دیگر قرار گرفته است.
سیستان سالهاست با بادهای موسوم به ۱۲۰ روزه زندگی میکند؛ بادهایی که زمانی بخشی از هویت طبیعی منطقه و حتی عامل تعدیل دما بودند، اما امروز در بسیاری از روزهای سال به یکی از بزرگترین تهدیدهای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی منطقه تبدیل شدهاند.
.
این روزها سرعت باد در برخی نقاط سیستان به بیش از ۱۲۰ کیلومتر در ساعت رسیده و حجم عظیمی از گردوغبار را روانه شهرها و روستاها کرده است؛ وضعیتی که نه تنها سلامت مردم را تهدید میکند بلکه فعالیتهای اقتصادی، حملونقل، آموزش و زندگی روزمره را نیز تحت تاثیر قرار میدهد.
زابل؛ شهری که در غبار گم میشود
صبح هنوز به نیمه نرسیده بود که تودههای غبار بر فراز زابل گسترده شدند. دید افقی به شدت کاهش یافت و بسیاری از شهروندان برای انجام کارهای روزمره با مشکل مواجه شدند. یکی از جوانان سیستانی در گفتوگو با خبرنگار تسنیم میگوید: از صبح باد شدیدی راه افتاده و گردوخاک همه جا را گرفته است. در خانهها هم از گردوغبار در امان نیستیم و نفس کشیدن واقعاً سخت شده است. بچهها و سالمندان بیشتر اذیت میشوند و خیلیها مجبور شدهاند از خانه بیرون نروند.
وی در حالی که ماسک بر صورت دارد، از شرایطی سخن میگوید که برای مردم سیستان دیگر به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است؛ شرایطی که هر سال تکرار میشود اما همچنان راهحل پایدار و مؤثری برای آن دیده نمیشود.
در خیابانها، مغازهداران زودتر از معمول کرکرهها را پایین میکشند. برخی مدارس و ادارات در شرایط مشابه ناچار به تعطیلی یا کاهش فعالیت میشوند و بسیاری از خانوادهها ترجیح میدهند فرزندان خود را از خانه خارج نکنند.
روایت مردمی که سالها با طوفان زندگی کردهاند
یکی از مردان میانسال سیستانی که سالهای زیادی از عمر خود را در این منطقه گذرانده است، میگوید: ما سالهاست با طوفانهای ۱۲۰ روزه زندگی میکنیم اما امسال شدت گردوخاک بیشتر شده است. دید در جادهها کم میشود و رفتوآمد سخت میشود. مردم اینجا فقط انتظار دارند فکری اساسی برای این وضعیت شود.
وی معتقد است مردم سیستان دیگر از اقدامات مقطعی عبور کردهاند و انتظار دارند برنامهای جدی برای مقابله با بحران گردوغبار تدوین و اجرا شود.
مرد دیگری که در میان طوفان برای انجام کارهای روزمره از خانه خارج شده بود، در حالی که به سختی نفس میکشید به خبرنگار تسنیم میگوید: همین چند دقیقه بیرون بودم اما آنقدر گردوخاک زیاد است که نفس آدم میبرد. چشمها میسوزد و هوا کاملاً خاکی شده است. با این شرایط واقعاً زندگی روزمره سخت شده است.
این جملات کوتاه شاید بهتر از هر آمار و گزارشی عمق بحران را نشان دهد؛ بحرانی که سالهاست سلامت و کیفیت زندگی مردم سیستان را تحت تاثیر قرار داده است.
ریشههای بحران؛ از هامون خشکیده تا زمینهای رها شده
کارشناسان و مسئولان محلی معتقدند آنچه امروز سیستان را درگیر کرده، تنها نتیجه وزش باد نیست. ریشه اصلی بحران را باید در خشکسالیهای طولانیمدت، خشک شدن تالاب هامون و از بین رفتن پوشش گیاهی منطقه جستوجو کرد.
حجتالاسلام مهدی اربابی، امام جمعه بنجار، در گفتوگو با خبرنگار تسنیم اظهار داشت: در گذشته سیستان سرزمینی آباد و دارای کشاورزی گسترده بود و بیشتر زمینهای منطقه زیر کشت قرار داشت، اما در حدود دو دهه اخیر به دلیل خشکسالی، این زمینها بلااستفاده مانده و همین موضوع موجب شکلگیری ریزگردها در منطقه شده است.
وی افزود: طوفانها و بادهای منطقه در کنار نبود پوشش گیاهی ناشی از خشکسالی، شرایطی را ایجاد کرده که سیستان در برخی روزها به عنوان یکی از آلودهترین نقاط جهان معرفی میشود.
تالاب بینالمللی هامون که زمانی بزرگترین منبع حیات در شمال سیستان و بلوچستان به شمار میرفت، نقش بسیار مهمی در کنترل اقلیم منطقه داشت. آب گسترده تالاب علاوه بر تأمین معیشت هزاران خانوار، دمای هوا را تعدیل میکرد و مانع از شکلگیری کانونهای وسیع گردوغبار میشد.
اما با کاهش شدید حقابه و تداوم خشکسالی، بخشهای وسیعی از این تالاب خشک شد و به یکی از اصلیترین منابع تولید ریزگرد تبدیل شد.
سیستان میان دو بحران؛ گرما یا گردوغبار
امام جمعه بنجار معتقد است سیستان در طول سال با دو وضعیت دشوار مواجه است. وی میگوید: منطقه سیستان در طول سال بهویژه در تابستان با دو وضعیت روبهرو است؛ یا بادهای شدید همراه با گردوغبار وجود دارد که موجب آلودگی شدید هوا میشود، یا اگر باد نباشد شدت گرما آنقدر افزایش مییابد که در برخی روزها این منطقه در زمره گرمترین نقاط جهان قرار میگیرد.
این وضعیت نشان میدهد بحران زیستمحیطی سیستان صرفاً به گردوغبار محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از چالشهای بههمپیوسته را شامل میشود که مستقیماً بر کیفیت زندگی مردم تأثیر میگذارد.
آیا تعطیلی ادارات راهحل است؟
در سالهای اخیر همزمان با تشدید طوفانهای گردوخاک، یکی از تصمیمهای متداول، تعطیلی ادارات و مراکز آموزشی بوده است. اما حجتالاسلام اربابی معتقد است چنین تصمیمهایی نمیتواند راهحل بحران باشد. وی تصریح کرد: تعطیلی ادارات یا کاهش ساعات کاری در زمان طوفان راهکار حل مسئله نیست و چنین اقداماتی در واقع پاک کردن صورت مسئله محسوب میشود.
او تأکید میکند که بحران ریزگردها نیازمند برنامههای بلندمدت، مستمر و علمی است و نمیتوان با تصمیمهای مقطعی آن را مدیریت کرد.
۲۰ سال فرصت از دست رفته
یکی از مهمترین نکاتی که امام جمعه بنجار بر آن تأکید دارد، لزوم نگاه بلندمدت به بحران است. وی گفت: اکنون حدود ۲۰ سال است که منطقه با پدیده ریزگردها درگیر است و اگر در این مدت هر سال حتی یک اقدام مؤثر انجام میشد، امروز با چنین بحران گستردهای مواجه نبودیم.
این سخن در واقع اشاره به یک مطالبه جدی مردم سیستان دارد؛ مطالبهای که خواستار عبور از اقدامات کوتاهمدت و حرکت به سمت برنامهریزی راهبردی است.
تجربههای جهانی چه میگویند؟
بسیاری از کشورها در دهههای گذشته با پدیده بیابانزایی و طوفانهای گردوغبار مواجه بودهاند. کشورهایی مانند چین، استرالیا و برخی کشورهای آسیای میانه با اجرای طرحهای گسترده بیابانزدایی، توسعه پوشش گیاهی، مدیریت منابع آب و تثبیت خاک توانستهاند تا حد زیادی از شدت این پدیده بکاهند.
امام جمعه بنجار نیز معتقد است که باید از این تجربهها استفاده شود. وی اظهار داشت: بسیاری از کشورها با این مشکل مواجه بودهاند و با استفاده از راهکارهای علمی توانستهاند آن را مدیریت کنند؛ بنابراین باید از تجربیات موفق جهانی بهره گرفت.
باد؛ تهدید یا فرصت؟
در میان همه مشکلات، کارشناسان بر این باورند که سیستان از یک ظرفیت کمنظیر نیز برخوردار است؛ ظرفیتی به نام باد. حجتالاسلام اربابی با تاکید بر ضرورت تفکیک میان «باد» و «ریزگرد» گفت: باید میان باد و ریزگرد تفکیک قائل شد؛ چراکه باد میتواند یک نعمت و منبع بزرگ تولید انرژی باشد.
وی افزود: حتی برخی کارشناسان خارجی که به منطقه سیستان سفر کردهاند معتقدند اگر چنین بادهایی در کشورهای آنها وجود داشت، از آن برای تولید انرژی به بهترین شکل استفاده میکردند.
واقعیت آن است که منطقه سیستان یکی از مستعدترین مناطق کشور برای تولید انرژی بادی به شمار میرود و بسیاری از متخصصان، توسعه نیروگاههای بادی را یکی از فرصتهای مهم اقتصادی منطقه میدانند.
رسانهها و مطالبهگری برای نجات سیستان
امام جمعه بنجار در بخش دیگری از سخنان خود نقش رسانهها را بسیار مهم دانست. وی از خبرنگاران خواست از مسئولان مطالبه کنند که برنامه بلندمدت مقابله با ریزگردها چیست و میزان پیشرفت آن به اطلاع مردم برسد.
این مطالبه در شرایطی مطرح میشود که مردم سیستان سالهاست با پیامدهای مستقیم خشکسالی، خشک شدن هامون، مهاجرت، بیکاری و طوفانهای گردوغبار دستوپنجه نرم میکنند.
سیستان چشمانتظار یک برنامه نجات
آنچه امروز در سیستان جریان دارد صرفاً یک طوفان یا یک روز بحرانی نیست؛ این منطقه سالهاست با بحرانی مزمن مواجه است که ریشه در خشکسالی، کاهش حقابه هامون، نابودی پوشش گیاهی و نبود برنامهریزی بلندمدت دارد.
مردم سیستان از هر طوفان عبور میکنند، اما آنچه مطالبه میکنند چیزی فراتر از مدیریت یک روز یا یک هفته است. آنها خواهان برنامهای هستند که بتواند در سالهای آینده از شدت گردوغبار بکاهد، هامون را احیا کند، زمینهای کشاورزی را دوباره به چرخه تولید بازگرداند و زندگی را به منطقه بازگرداند.
مروز آسمان زابل همچنان خاکستری است و باد همچنان میوزد، اما در پس این گردوغبار، مطالبهای روشن از سوی مردم شنیده میشود؛ مطالبه حق تنفس، حق سلامت و حق زندگی در سرزمینی که روزگاری به برکت هامون، یکی از آبادترین مناطق شرق ایران بود.
انتهای پیام/
- نویسنده: تسنیم tasnimnews
