لرستان سرزمین بارانهای پرحجم و رودخانههای خروشان، با کاهش منابع آب و تشدید خشکسالی دستوپنجه نرم میکند.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از خرمآباد، لرستان در سالهای اخیر از یک سو با بارشهای شدید و وقوع سیلاب و از سوی دیگر با خشکسالی، کاهش منابع آب و فرسایش خاک مواجه بوده است؛ شرایطی که ضرورت توجه جدیتر به مدیریت حوزههای آبخیز و کنترل روانآبها را بیش از گذشته نمایان کرده است.
آبخیزداری یکی از مهمترین راهکارها برای مدیریت روانآب، افزایش نفوذ آب در خاک، کنترل سیلاب، کاهش فرسایش و رسوب و تقویت منابع آب محسوب میشود؛ موضوعی که در استانی مانند لرستان با شرایط خاص توپوگرافی و وجود حوزههای آبخیز متعدد، اهمیت دوچندانی دارد.
در سالهای اخیر عملیات آبخیزداری در بخشهای مختلف لرستان اجرا شده و طبق اعلام معاونت آبخیزداری ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ عملیات آبخیزداری در ۴۰ حوزه و در سطح ۸۸ هزار هکتار آغاز شده و این عملیات در سال ۱۴۰۵ نیز ادامه خواهد داشت.
از سوی دیگر، تاکنون بیش از یک میلیون و ۱۰۰ هزار هکتار از سطح استان تحت پوشش عملیات آبخیزداری قرار گرفته، اما فرسودگی برخی سازهها، تغییر کاربری اراضی، اجرای برخی پروژههای عمرانی بدون توجه کافی به طرح جامع حوزههای آبخیز و محدودیت و نوسان تخصیص اعتبارات، از جمله چالشهای این حوزه عنوان میشود.
عبدالرضا نوریزدان، معاون آبخیزداری ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان لرستان در گفتوگوی تفصیلی با خبرنگار تسنیم در خرمآباد، درباره آخرین وضعیت پروژههای آبخیزداری استان، آثار این اقدامات در کنترل سیلاب و فرسایش، وضعیت اعتبارات، چالشهای موجود و برنامههای آینده این حوزه توضیح داده است.
تسنیم: در دو سال اخیر شاهد اجرای پروژهها و اقدامات مختلفی در حوزه آبخیزداری لرستان بودهایم. اگر بخواهید عملکرد این حوزه را برای مردم تشریح کنید، مهمترین اقدامات انجامشده چه بوده و این پروژهها چه دستاورد ملموسی برای مناطق مختلف استان داشتهاند؟
نوریزدان: در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ در ۴۰ حوزه آبخیز و در سطح ۸۸ هزار هکتار اجرای عملیات آبخیزداری شروع شده است و با توجه به ماهیت ادامهدار بودن عملیات آبخیزداری در یک حوزه آبخیز، این عملیات در سال ۱۴۰۵ نیز در سطح بیش از ۱۲۰ هزار هکتار ادامه خواهد یافت.
یکی از مهمترین آثار عملیات آبخیزداری، کنترل و ذخیره روانآب است. به طور متوسط هر هکتار عملیات آبخیزداری در مناطق کوهستانی میتواند بیش از ۵۰۰ مترمکعب روانآب را در هر بارش ذخیره کند. بر این اساس، ظرفیت قابل توجهی برای کنترل روانآب و افزایش نفوذ آب در خاک ایجاد میشود و بخش زیادی از این آب نیز در زمین نفوذ میکند.
این موضوع از نظر مقابله با خشکسالی، احیای چشمهها و قنوات و کمک به رونق زندگی و افزایش معیشت ساکنان حوزههای آبخیز اهمیت زیادی دارد. علاوه بر این، کنترل سیل، مقابله با خشکسالی و احیای قنوات از دیگر آثار عملیات آبخیزداری در استان است.
تسنیم: لرستان با وجود برخورداری از بارندگی مناسب، همزمان با مشکل کمآبی و کاهش منابع آب مواجه است. آبخیزداری چگونه میتواند به مدیریت این تناقض کمک کند؟ اجرای عملیات آبخیزداری تا چه میزان میتواند موجب کنترل روانآب، افزایش نفوذ آب و تغذیه سفرههای زیرزمینی شود؟
نوریزدان: همانطور که گفته شد، اجرای هر هکتار عملیات آبخیزداری شامل کارهای بیولوژیکی، مکانیکی و بیومکانیکی میتواند بیش از ۵۰۰ مترمکعب روانآب را کنترل کند و بخش زیادی از آن را در زمین نفوذ دهد.
مسلماً این کار در مقابله با خشکسالی و احیای چشمهها و قنوات و همچنین رونق زندگی و افزایش معیشت ساکنان آبخیز بسیار مهم و اثربخش است. وقتی بارش اتفاق میافتد، اگر روانآب با سرعت از حوزه خارج شود، بخش زیادی از ظرفیت آن برای نفوذ در زمین و تقویت منابع آب از دست میرود، بنابراین کنترل روانآب و افزایش نفوذ آب اهمیت زیادی دارد.
مسلماً با افزایش سطح عملیات آبخیزداری، بهخصوص در مناطق هدف از نظر بلایای طبیعی، میتوان گام مهمی در مقابله با این مخاطرات برداشت. بنابراین آبخیزداری میتواند بخشی از مشکل منابع آب استان را از طریق کنترل روانآب، افزایش نفوذ آب و تقویت منابع موجود مدیریت کند.
تسنیم: یکی از مهمترین پیامدهای بارندگیهای شدید در لرستان، وقوع سیلاب و تحمیل خسارت به شهرها و روستاهاست. آبخیزداری چه نقشی در کنترل سیلاب دارد؟ آیا تجربه پروژههای اجراشده در استان نشان داده که اجرای عملیات آبخیزداری در بالادست میتواند شدت روانآب و خسارت در پاییندست را کاهش دهد؟
نوریزدان: در این خصوص میتوان به عملکرد آبخیزداری در حوزه آبخیز شمال شهر خرمآباد اشاره کرد. بر اساس مطالعات اثربخشی عملیات آبخیزداری، این اقدامات باعث کنترل ۷۰ درصد سیلابهای شهر خرمآباد شده است.
این موضوع بهخوبی قابل مشاهده است؛ کمااینکه در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، علیرغم وقوع بارشهایی معادل بارشهای سال ۱۳۹۸، هیچگونه سیلی در سطح شهر و حاشیه خرمرود حادث نشد.
این نمونه نشان میدهد که اجرای عملیات آبخیزداری در بالادست میتواند نقش مهمی در کنترل روانآب و کاهش آثار سیلاب در پاییندست داشته باشد. البته برای رسیدن به یک وضعیت مطلوب، باید حوزههای دارای اولویت از نظر خطر سیلاب و سایر مخاطرات شناسایی و عملیات آبخیزداری متناسب با شرایط هر حوزه اجرا شود.
تسنیم: فرسایش خاک یکی از چالشهای جدی لرستان است و استان در زمره مناطق دارای وضعیت نامناسب در این حوزه قرار دارد. وضعیت فرسایش خاک در لرستان را چگونه ارزیابی میکنید و آبخیزداری تا چه اندازه میتواند این روند را کنترل کند؟
نوریزدان: بر اساس آخرین مطالعات انجامشده در معاونت آبخیزداری و تهیه نقشه کمی فرسایش و نقشه کمی رسوبزایی در سطح استان، حداکثر نرخ فرسایش ۳۷ تن در هکتار در سال و میزان رسوبزایی حداکثر ۵۳ تن در هکتار در سال است.
شدت رسوبزایی و فزونی آن نسبت به فرسایش در برخی نقاط، بیشتر ناشی از جابهجایی تودههای لغزشی حاشیه رودخانهها و انتقال رسوبات داخل کانالها و آبراههها در اثر بارشهای سنگین با شدت بالا و مدت کم است.
فرسایش خاک یک مسئله جدی است و اگر برای کنترل آن سرمایهگذاری نشود، در آینده آثار آن بیشتر نمایان خواهد شد. عملیات آبخیزداری میتواند با کنترل روانآب، کاهش سرعت جریان آب و جلوگیری از انتقال رسوب، نقش مهمی در حفاظت از خاک داشته باشد. بنابراین یکی از کارکردهای مهم آبخیزداری، علاوه بر کنترل سیلاب و تقویت منابع آب، حفاظت از سرمایه خاک استان است.
تسنیم: در حال حاضر چه طرحها و پروژههای مهم آبخیزداری در لرستان در حال اجراست؟ چه میزان از حوزههای آبخیز استان تاکنون تحت پوشش عملیات آبخیزداری قرار گرفته و چه میزان از این حوزهها همچنان نیازمند اجرای طرح هستند؟
نوریزدان: تاکنون بیش از یک میلیون و ۱۰۰ هزار هکتار از سطح استان تحت پوشش آبخیزداری قرار گرفته است، ولی نکته اساسی این است که با توجه به عمر مفید کم سازههای آبخیزداری و تغییرات شدید در حوزهها، بهخصوص تغییرات شدید کاربری اراضی و اجرای بیبرنامه پروژههای عمرانی و عدم توجه به مسئله و موضوع طرح جامع حوزه آبخیز، همان پروژههای سنواتی اجراشده مجدداً نیاز به اصلاح و مرمت و حتی جایگزینی برخی سازههای تخریبشده و آسیبدیده دارند.
بنابراین پوشش آبخیزداری به این معنا نیست که عملیات انجامشده برای همیشه بدون نیاز به بازسازی باقی میماند. حوزههای آبخیز دائماً تحت تأثیر عوامل طبیعی و فعالیتهای انسانی قرار دارند و سازهها نیز ممکن است نیازمند اصلاح و مرمت شوند.
یکی از چالشهای دیگر، دخالت برخی سیاسیون در تصمیمگیریهای مربوط به اجرای کارهای آبخیزداری است. عملیات آبخیزداری باید بر اساس مستندات طرحهای مطالعاتی و پتانسیل حوزه آبخیز در خصوص اجرای کار انجام شود.
اینکه پروژهای صرفاً به دلیل قرار گرفتن در یک حوزه انتخابیه یا مطالبه سیاسی اجرا شود، نمیتواند مبنای مناسبی برای تصمیمگیری تخصصی باشد. اولویت اجرای عملیات باید بر اساس مطالعات، میزان خطرپذیری، شرایط حوزه و نیاز واقعی منطقه تعیین شود.
از همه مهمتر، عدم توجه برخی دستگاهها، از جمله دستگاههای درگیر پروژههای عمرانی، به موضوع جامعیت طرحهای آبخیزداری است. در برخی مواقع عملکردهایی خارج از قانون و قاعده اتفاق میافتد که با مطالعات و برنامه جامع حوزه آبخیز هماهنگ نیست.
اگر بخواهیم از ظرفیت آبخیزداری به شکل مطلوب استفاده کنیم، باید نگاه جامع به حوزههای آبخیز داشته باشیم و همه دستگاههایی که در این حوزهها فعالیت عمرانی دارند، آثار فعالیت خود را بر آب، خاک و روانآب در نظر بگیرند.
تسنیم: اگر بخواهیم آبخیزداری را از پروژههای پراکنده به یک برنامه جامع برای مدیریت آب، خاک و سیلاب در لرستان تبدیل کنیم، چه اقداماتی باید انجام شود؟ اگر اعتبارات کافی در اختیار شما قرار گیرد، سه اولویت اصلیتان برای آینده آبخیزداری استان چیست؟
نوریزدان: آبخیزداری همیشه بر اساس مطالعات و متمرکز در حوزههای آبخیز دارای اولویت بوده است و هیچگاه پراکنده کار نکردهایم. در برخی مواقع در مکانهایی که سابقه اجرای عملیات آبخیزداری داشتهاند، یک یا چند سازه نیاز به بازسازی دارند که این موضوع باید انجام شود و به معنای پراکنده کار کردن نیست.
در واقع باید میان اجرای عملیات جدید و بازسازی سازههای موجود تفاوت قائل شد. اگر یک سازه آبخیزداری که در گذشته اجرا شده، به دلیل شرایط طبیعی یا تغییرات حوزه نیازمند مرمت باشد، بازسازی آن برای حفظ سرمایهگذاری قبلی ضروری است.
نکته دیگر این است که باید اجرای عملیات بر اساس مطالعات و اولویتهای حوزه آبخیز ادامه پیدا کند. متأسفانه در برخی مواقع دخالت سیاسیون و اصرار بر اجرای یک کار در حوزه انتخابیه باعث بروز مشکلاتی برای متولیان آبخیزداری میشود.
آبخیزداری باید بر اساس ظرفیت و نیاز حوزه انجام شود، نه بر اساس اینکه یک پروژه در کدام منطقه مطالبه شده است. اگر این نگاه حاکم باشد، منابع محدود موجود نیز میتواند در نقاطی هزینه شود که بیشترین اثرگذاری را برای کنترل سیلاب، کاهش فرسایش و تقویت منابع آب داشته باشد.
در نهایت، اگر اعتبارات کافی در اختیار باشد، باید عملیات آبخیزداری در حوزههای دارای اولویت و خطرپذیری بالا توسعه پیدا کند، سازههای آسیبدیده و نیازمند مرمت اصلاح شوند و اقدامات مربوط به کنترل روانآب، کاهش فرسایش و افزایش نفوذ آب نیز ادامه پیدا کند.
آبخیزداری در واقع یک سرمایهگذاری برای آینده استان است. هر میزان که بتوانیم روانآب را در بالادست کنترل کنیم، از سرعت و شدت سیلاب بکاهیم، آب را در زمین نفوذ دهیم و از فرسایش خاک جلوگیری کنیم، در پاییندست نیز خسارت کمتری خواهیم داشت.
بنابراین آبخیزداری را نباید صرفاً مجموعهای از پروژههای عمرانی دید؛ این حوزه با منابع آب، خاک، کشاورزی، زیرساختها، سکونتگاههای شهری و روستایی و معیشت مردم ارتباط دارد و اگر قرار است لرستان در برابر سیلاب و خشکسالی تابآوری بیشتری داشته باشد، باید آبخیزداری بهعنوان یکی از محورهای مهم برنامهریزی و توسعه استان مورد توجه قرار گیرد.
بر اساس نرخهای فعلی و افزایش هزینههای اجرای عملیات آبخیزداری، بهطور میانگین برای اجرای هر هکتار عملیات آبخیزداری در شرایط فعلی حداقل ۲۰ میلیون تومان اعتبار نیاز است. به عبارتی اگر همین امروز بخواهیم یک حوزه هزار هکتاری را تحت پوشش عملیات آبخیزداری قرار دهیم، باید ۲۰ میلیارد تومان سرمایهگذاری کنیم.
نکته اساسی این است که این سرمایهگذاری، در واقع سرمایهگذاری برای مقابله با خسارت است؛ یعنی با اجرای این کار میتوان از بروز مشکلاتی مانند سیل و خشکسالی جلوگیری کرد.
تسنیم: یکی از پرسشهای جدی درباره آبخیزداری، میزان اثرگذاری واقعی پروژههاست. آیا سازوکار مشخصی برای سنجش اثربخشی پروژههای اجراشده دارید؛ برای مثال اینکه یک پروژه مشخص چه میزان از روانآب را کنترل کرده، چه مقدار آب را به سفرههای زیرزمینی هدایت کرده یا تا چه اندازه فرسایش و رسوب را کاهش داده است؟
نوریزدان: همانطور که اشاره شد، در حوزه آبخیز شمال خرمآباد اجرای عملیات آبخیزداری باعث کاهش ۷۰ درصد وقوع سیل و کاهش ۷۵ درصد انتقال رسوب به داخل خرمرود شده است. این فقط یک مثال از اثربخشی کارهای آبخیزداری است.
در یک مورد دیگر، در عملیات پایدارسازی زمینلغزش سراب بیشه دورود، علاوه بر ایمنسازی تردد در مسیر راهآهن تهران ـ جنوب و مسیرهای منطقه و سایر ابنیه و زیرساختها، باعث کنترل بیش از ۲۰۰ هزار تن رسوب به رودخانه سزار و انتقال به مخزن سد دز شده است.
در یک مثال دیگر، با اجرای سد ریمله بیش از یک میلیون مترمکعب سیلاب کنترل و به آبخوانهای کارستی منطقه تزریق میشود.در مورد دیگری نیز با احداث و مرمت ۳۷ بند خاکی در حوزه گندمینه الیگودرز، کار احیا و نجاتبخشی بیش از ۲۴ رشته قنات شروع شده است.
بنابراین اثرگذاری عملیات آبخیزداری را میتوان در حوزههای مختلف مشاهده کرد؛ از کنترل سیلاب و رسوب گرفته تا حفاظت از زیرساختها، تقویت منابع آب و کمک به احیای قنوات.
تسنیم: وضعیت اعتبارات آبخیزداری لرستان چگونه است؟ بودجه اختصاصیافته به این حوزه در سال جاری و دو سال گذشته چه میزان بوده و چه فاصلهای میان اعتبارات موجود و نیاز واقعی استان وجود دارد؟
نوریزدان: در مورد اعتبارات آبخیزداری در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ باید بین «اعتبار مصوب» و «اعتبار تخصیصیافته» تفاوت قائل شویم. ممکن است برای یک ردیف اعتباری رقم مناسبی در قانون یا برنامههای مالی پیشبینی شود، اما زمانی که تخصیص بهموقع انجام نشود، عملاً امکان استفاده از آن منابع برای اجرای پروژهها وجود نخواهد داشت. متأسفانه در سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ با وجود تصویب اعتبارات مناسب، در بخش تخصیص با شرایط مطلوبی مواجه نبودیم.
بهطور مشخص، در ردیف اعتبارات ملی طرح کارون و کرخه در سال ۱۴۰۴، میزان تخصیص اعتبار صفر بود؛ این در حالی است که عملیات اجرایی در این بخش بیش از ۱۲۵ درصد پیشرفت داشته است. این مسئله نشان میدهد که آبخیزداری در میدان متوقف نشده، اما ادامه و توسعه این اقدامات بدون تأمین و تخصیص منابع مالی پایدار، طبیعتاً با دشواریهای جدی مواجه خواهد شد.
در واقع، پروژه آبخیزداری را نمیتوان مانند یک فعالیت کوتاهمدت دید که با یک تخصیص مقطعی آغاز شود و در مدت کوتاهی به پایان برسد. بسیاری از اقدامات آبخیزداری ماهیت چندساله دارند و برای آنکه یک حوزه آبخیز به نتیجه مطلوب برسد، باید عملیات در آن حوزه بهصورت پیوسته و بر اساس مطالعات ادامه پیدا کند. اگر اعتبارات یک سال تخصیص پیدا کند و سال بعد با وقفه مواجه شود، هم برنامهریزی دستگاه اجرایی آسیب میبیند و هم ممکن است بخشی از سرمایهگذاریهای قبلی تحت تأثیر قرار گیرد.
طی دو سال گذشته از محل اعتبارات محرومیتزدایی بیش از ۸۰ میلیارد تومان به آبخیزداری استان تخصیص یافته که با استفاده از این منابع، عملیات آبخیزداری در ۱۳ حوزه آغاز شده، به پایان رسیده یا همچنان در دست اجراست. این منابع نقش مهمی در پیشبرد پروژهها داشتهاند، اما با توجه به گستردگی حوزههای آبخیز لرستان، حجم فرسایش خاک، خطر سیلاب و نیاز مناطق مختلف، نمیتوان این میزان اعتبار را پاسخگوی همه نیازهای استان دانست.
یکی از مشکلات اصلی ما سینوسی بودن تخصیص اعتبارات است. آبخیزداری نیازمند یک برنامه مستمر و قابل پیشبینی است؛ یعنی دستگاه متولی باید بداند در یک بازه چندساله چه میزان منابع در اختیار خواهد داشت تا بتواند بر اساس اولویتهای مطالعاتی، عملیات را در یک حوزه از ابتدا تا رسیدن به نتیجه دنبال کند.
وقتی تخصیص منابع منظم نباشد، ممکن است در یک مقطع منابع مناسبی در اختیار باشد و پروژهای آغاز شود، اما در ادامه برای تکمیل، توسعه یا حتی مرمت سازههای موجود با محدودیت اعتبار مواجه شویم. این وضعیت هم هزینه اجرای پروژه را در آینده افزایش میدهد و هم اثربخشی اقدامات انجامشده را کاهش میدهد.
از طرف دیگر، باید توجه داشت که هزینه اجرای عملیات آبخیزداری نیز بهطور قابلتوجهی افزایش پیدا کرده است. بر اساس نرخهای فعلی، بهطور میانگین برای اجرای هر هکتار عملیات آبخیزداری در شرایط موجود حداقل ۲۰ میلیون تومان اعتبار نیاز است. بنابراین اگر بخواهیم تنها یک حوزه هزار هکتاری را تحت پوشش عملیات قرار دهیم، به حدود ۲۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم.
این ارقام نشان میدهد که فاصله میان نیاز واقعی استان و منابع موجود قابل توجه است. لرستان دارای حوزههای وسیع کوهستانی، مناطق مستعد سیلاب و فرسایش و همچنین مناطقی است که برای تقویت منابع آب و تغذیه سفرههای زیرزمینی به اجرای عملیات آبخیزداری نیاز دارند. بنابراین نمیتوان با اعتبارات محدود و تخصیصهای مقطعی انتظار داشت همه این نیازها در کوتاهمدت برطرف شود.
نکته مهم این است که اعتبار آبخیزداری نباید صرفاً بهعنوان هزینه جاری یا هزینه یک پروژه عمرانی دیده شود. هر میزان سرمایهگذاری در این حوزه، در واقع اقدامی پیشگیرانه برای کاهش خسارتهای آینده است. وقتی روانآب در بالادست کنترل میشود، سرعت و شدت سیلاب کاهش پیدا میکند، فرسایش خاک کم میشود، بخشی از آب در زمین نفوذ میکند و خطر آسیب به راهها، روستاها، شهرها، مزارع و سایر زیرساختها کاهش مییابد.
بنابراین انتظار ما این است که در کنار افزایش اعتبارات، تخصیص منابع نیز منظم، بهموقع و قابل پیشبینی باشد. برای آبخیزداری، صرفاً اعلام رقم اعتبارات کافی نیست؛ آنچه در میدان تعیینکننده است، میزان منابعی است که واقعاً تخصیص پیدا میکند و امکان اجرای مستمر طرحهای مطالعاتی و اولویتدار را فراهم میسازد.
اگر قرار است لرستان در برابر سیلاب، خشکسالی، فرسایش خاک و کاهش منابع آب تابآوری بیشتری داشته باشد، باید برای آبخیزداری یک برنامه مالی چندساله و پایدار تعریف شود؛ چراکه باران منتظر تخصیص اعتبار نمیماند و سیلاب هم زمانبندی بودجه را نمیشناسد. هرچه امروز در بالادست برای کنترل روانآب و حفاظت از خاک سرمایهگذاری نکنیم، ممکن است فردا چند برابر آن را برای جبران خسارتهای پاییندست هزینه کنیم.
تسنیم: اجرای گسترده آبخیزداری نیازمند همراهی دستگاههای مختلف است. استانداری لرستان و نمایندگان استان در مجلس طی دو سال اخیر تا چه اندازه برای تأمین اعتبارات و پیگیری پروژههای آبخیزداری پای کار بودهاند و چه انتظاری از آنها دارید؟
نوریزدان: نوریزدان: این موضوع را بهتر است از خود این عزیزان بپرسید و پاسخ ایشان را احصا کنید، اما باید گفت برخی از این عزیزان تمام تلاش خود را برای پیگیری مسائل آبخیزداری و تأمین منابع انجام دادهاند. در این زمینه جا دارد از رئیس محترم سازمان مدیریت و برنامهریزی استان و همکاران ایشان بهدلیل همراهی و پیگیری در تأمین و تخصیص منابع قدردانی شود.
طبیعتاً اجرای گسترده عملیات آبخیزداری بدون همراهی دستگاههای مختلف امکانپذیر نیست. آبخیزداری موضوعی بینبخشی است و با منابع آب، کشاورزی، راهها، پروژههای عمرانی، محیطزیست، مدیریت بحران و حتی توسعه سکونتگاههای شهری و روستایی ارتباط مستقیم دارد. هر اقدامی که در یک حوزه آبخیز انجام میشود، میتواند بر سایر بخشها اثر بگذارد و به همین دلیل تصمیمگیری درباره یک پروژه نباید بدون در نظر گرفتن پیامدهای آن بر کل حوزه آبخیز انجام شود.
انتظار ما از استانداری این است که مطالعات و طرحهای جامع حوزههای آبخیز را بهعنوان یکی از اسناد مهم برنامهریزی استان مورد توجه قرار دهد و در زمان تصویب و اجرای پروژههای مختلف عمرانی، این مطالعات مبنا قرار گیرد. بهعنوان نمونه، زمانی که قرار است یک مسیر راه، پروژه عمرانی، توسعه کشاورزی یا هر طرح دیگری در یک حوزه آبخیز اجرا شود، باید پیش از اجرا مشخص باشد که این اقدام چه اثری بر مسیر روانآب، فرسایش خاک، آبخوانها، رودخانهها و سازههای آبخیزداری خواهد داشت.
اگر این هماهنگی وجود نداشته باشد، ممکن است یک دستگاه برای اجرای پروژهای هزینه کند، اما همان پروژه در ادامه اثر منفی بر عملکرد اقدامات آبخیزداری داشته باشد یا حتی موجب تخریب سازههای اجراشده و افزایش روانآب و فرسایش شود. بنابراین آبخیزداری نباید یک فعالیت منفک از سایر پروژههای توسعهای استان دیده شود؛ بلکه باید بخشی از فرآیند تصمیمگیری و برنامهریزی همه دستگاهها باشد.
از نمایندگان مجلس نیز انتظار میرود در کنار پیگیری اعتبارات، نگاه تخصصی و منطقهای به آبخیزداری داشته باشند و اجازه ندهند اولویتبندی پروژهها صرفاً بر اساس مطالبات مقطعی یا جغرافیای سیاسی انجام شود. منابع آبخیزداری محدود است و باید در حوزههایی هزینه شود که بر اساس مطالعات، بیشترین خطرپذیری و بیشترین ظرفیت برای کنترل سیلاب، کاهش فرسایش، افزایش نفوذ آب و حفاظت از زیرساختها را دارند.
در نهایت، اگر قرار است آبخیزداری در لرستان به یک برنامه مؤثر برای مقابله با سیلاب و خشکسالی تبدیل شود، همراهی استانداری، سازمان مدیریت و برنامهریزی، نمایندگان مجلس و همه دستگاههای اجرایی باید از مرحله تأمین اعتبار فراتر برود و به هماهنگی در مرحله اجرا نیز برسد. ما نیازمند یک نگاه واحد به حوزه آبخیز هستیم؛ نگاهی که در آن آب، خاک، منابع طبیعی، کشاورزی، راه و زیرساخت از یکدیگر جدا دیده نشوند.
در واقع، مطالبه اصلی ما این است که مطالعات آبخیزداری قبل از اجرای پروژهها روی میز تصمیمگیران باشد، نه بعد از بروز خسارت. اگر این نگاه در برنامهریزی توسعهای استان حاکم شود، میتوان با همان منابع محدود نیز اثربخشی بیشتری ایجاد کرد و بخشی از خسارتهای ناشی از سیلاب، فرسایش خاک و کمبود منابع آب را کاهش داد.
تسنیم: مهمترین موانع و چالشهای توسعه آبخیزداری در لرستان چیست؟ آیا مشکل فقط کمبود اعتبار است یا مسائلی مانند مشکلات اجرایی، مشارکت پایین جوامع محلی، تعدد دستگاههای متولی و نبود مدیریت یکپارچه حوزههای آبخیز نیز نقش دارند؟
نوریزدان: چالشهای آبخیزداری در لرستان را نمیتوان صرفاً به کمبود اعتبار تقلیل داد؛ اگرچه نبود تخصیص پایدار و «سینوسی» بودن اعتبارات یکی از مهمترین موانع اجرای طرحهای آبخیزداری است، اما در کنار آن مجموعهای از مشکلات ساختاری، اجرایی و مدیریتی نیز وجود دارد که روند اجرای طرحها را کند یا حتی در مقاطعی متوقف میکند.
یکی از مسائل اساسی، نبود جریان پایدار اعتبارات است. آبخیزداری ماهیتی بلندمدت دارد و نتایج بسیاری از اقدامات آن در کوتاهمدت قابل مشاهده نیست؛ بنابراین وقتی اعتبارات بهصورت مقطعی و نامنظم تخصیص پیدا میکند، امکان برنامهریزی چندساله و اجرای زنجیرهای طرحها از بین میرود. طرحهای آبخیزداری زمانی اثربخشی واقعی خود را نشان میدهند که اقدامات در یک حوزه آبخیز بهصورت پیوسته و بر اساس مطالعات جامع اجرا شوند، نه اینکه هر سال متناسب با میزان اعتبار، بخشی از پروژهها انجام شود.
از سوی دیگر، تعدد دستگاههای متولی منابع طبیعی، آب، کشاورزی، محیطزیست و مدیریت بحران یکی دیگر از چالشهای جدی است. حوزه آبخیز یک محدوده طبیعی است و مرزهای آن الزاماً با مرزهای اداری دستگاهها منطبق نیست؛ بنابراین اگر هر دستگاه از زاویه وظایف سازمانی خود اقدام کند و هماهنگی کافی میان آنها وجود نداشته باشد، بخشی از ظرفیت طرحهای آبخیزداری از بین میرود.
موضوع مهم دیگر، مشارکت جوامع محلی است. آبخیزداری صرفاً اجرای سازههایی مانند بندهای خاکی، سنگی و ملاتی یا اقدامات مکانیکی نیست؛ بخش مهمی از موفقیت آن به نحوه بهرهبرداری مردم از منابع طبیعی، تغییر الگوی مصرف، مدیریت مراتع، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی و مشارکت بهرهبرداران محلی بستگی دارد. اگر مردم محلی در فرآیند طراحی، اجرا و نگهداری طرحها مشارکت نداشته باشند، حتی پروژهای که از نظر فنی درست اجرا شده باشد نیز ممکن است در بلندمدت اثربخشی لازم را نداشته باشد.
در کنار این موارد، فرسایش خاک، تخریب پوشش گیاهی، تغییرات اقلیمی، بارشهای شدید و کوتاهمدت و افزایش روانآبها نیز فشار مضاعفی بر حوزههای آبخیز لرستان وارد کرده است. بنابراین آبخیزداری امروز دیگر یک اقدام صرفاً عمرانی نیست، بلکه بخشی از برنامه مدیریت منابع آب، کنترل سیلاب، مقابله با فرسایش خاک، تقویت منابع زیرزمینی و حتی حفظ امنیت زیستی و اقتصادی جوامع روستایی محسوب میشود.
به همین دلیل، برای عبور از وضعیت موجود باید نگاه به آبخیزداری از پروژهمحوری به مدیریت یکپارچه حوزه آبخیز تغییر کند؛ یعنی اعتبارات پایدار باشد، دستگاهها هماهنگ عمل کنند، مطالعات علمی مبنای اجرای پروژهها قرار گیرد و مردم محلی نیز از مرحله برنامهریزی تا نگهداری و بهرهبرداری در طرحها مشارکت داده شوند. در غیر این صورت، حتی افزایش اعتبارات نیز به تنهایی نمیتواند مشکلات آبخیزداری لرستان را برطرف کند.
انتهای پیام/
- نویسنده: تسنیم tasnimnews
