در پارک توران، تولد کره گورخر ایرانی بار دیگر امید را به بقای در معرض تهدیدترین گونههای حیاتوحش زنده کرد.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان،گورخر ایرانی، یا همان گور آسیایی، از مهمترین گونههای حیاتوحش ایران است که سالهاست نام آن در فهرست گونههای در معرض تهدید قرار دارد.این جانور که از نمادهای زیستگاههای خشک و نیمهخشک کشور به شمار میرود، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حفاظت، پایش و مدیریت دقیق زیستگاه است؛ بهویژه در مناطقی مانند پارک ملی توران که یکی از آخرین پناهگاههای اصلی این گونه در ایران محسوب میشود.
گورخر ایرانی؛ گونهای در معرض تهدید اما رو به تثبیت
بر پایه آمارهای علمی منتشرشده، جمعیت گورخر ایرانی در کشور طی سالهای گذشته در چند زیستگاه اصلی متمرکز مانده و بخش بزرگی از پراکنش تاریخی خود را از دست داده است. طبق یافتههای پژوهشی و گزارشهای رسمی، این گونه اکنون بیشتر در محدودههایی مانند توران، بهرامگور و برخی زیستگاههای احیاشده حضور دارد و پراکندگی آن نسبت به گذشته بهشدت محدود شده است.همین محدودشدن زیستگاهها، حساسیت حفاظت از هر زادآوری جدید را دوچندان میکند.
توران؛ کانون اصلی حفظ گور آسیایی در ایران
پارک ملی توران در استان سمنان، که از آن بهعنوان یکی از مهمترین کانونهای حفاظت از گور ایرانی یاد میشود، طی سالهای اخیر محور توجه کارشناسان محیط زیست بوده است. این زیستگاه پهناور، با وجود اقلیم خشک و شکننده، توانسته بخشی از جمعیت این گونه ارزشمند را در خود حفظ کند و حتی بنا بر گزارشهای رسمی، روندی رو به بهبود را در سرشماریها نشان دهد.
همین شرایط سبب شده است هر نشانهای از زادآوری در این منطقه، از منظر حفاظتی اهمیتی فراتر از یک رخداد معمولی داشته باشد.بر اساس گزارشهای منتشرشده از سوی منابع محیطزیستی، جمعیت گورخرهای آسیایی در پارک ملی توران در سالهای اخیر به بیش از ۲۶۰ رأس رسیده است. این عدد در مقایسه با دهههای گذشته، نشانهای از تثبیت نسبی جمعیت در یکی از اصلیترین زیستگاههای این گونه تلقی میشود.
زادآوری جدید؛ شاخصی از سلامت زیستگاه و موفقیت حفاظت
کارشناسان میگویند ثبت تولد کره جدید در چنین شرایطی، فقط یک خبر زیستی نیست، بلکه نشانهای از کارآمدی اقدامات حفاظتی، امنیت نسبی زیستگاه و تداوم چرخه تولیدمثل در این منطقه است.با این حال، حیات گور ایرانی همچنان با تهدیدهای جدی مواجه است. پژوهشهای تخصصی نشان میدهد تخریب و تکهتکهشدن زیستگاه، شکار غیرقانونی، رقابت با دام اهلی بر سر آب و علوفه، خشکسالی، تغییرات اقلیمی، بیماریها و همچنین توسعههای عمرانی از مهمترین عوامل فشار بر جمعیت این گونه هستند.
در برخی مطالعات نیز به این نکته اشاره شده که در زیستگاههای نیمهمحصور یا مراکز تکثیر، ضعف مدیریت ژنتیکی و جمعیتی میتواند بر موفقیت برنامههای احیا اثر منفی بگذارد.اهمیت توران فقط به گورخر ایرانی محدود نمیشود. این منطقه در کنار گور، زیستگاه گونههای شاخص دیگری مانند یوزپلنگ آسیایی و زاغ بور نیز هست و از همین رو، حفاظت از آن در عمل به معنای حفاظت از یک اکوسیستم کامل و حساس است. کارشناسان محیط زیست بارها تأکید کردهاند که بقای این گونهها به تداوم امنیت زیستگاه، کاهش مزاحمت انسانی و مشارکت جوامع محلی وابسته است.
از این نگاه، خبر نخستین زادآوری گورخر ایرانی در توران را میتوان فراتر از یک رویداد خبری ساده دید؛ رخدادی که هم نشانهای از احیای تدریجی یک گونه ارزشمند است و هم یادآور مسئولیت سنگین نهادهای حفاظتی برای حفظ دستاوردهای بهدستآمده. این زادآوری، اگر با استمرار پایشها و حفاظت میدانی همراه شود، میتواند به یکی از نشانههای مهم امید برای آینده حیاتوحش ایران تبدیل شود.
سعید یوسفپور،مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان،در گفت و گو با خبرنگار تسنیم ، اظهار کرد: محیطبانان پارک ملی توران در گشتهای میدانی موفق به مشاهده یک کره گورخر در این زیستگاه شدند و این رخداد به عنوان نخستین زادآوری گورخر آسیایی در سال جاری ثبت شده است.وی با اشاره به اهمیت این اتفاق برای وضعیت جمعیتی این گونه ارزشمند افزود: مشاهده کره گورخر در طبیعت نشاندهنده فعال بودن چرخه تولیدمثل و پویایی جمعیت گورخرهای ایرانی در این زیستگاه مهم کشور است.
یوسفپور با بیان اینکه پارک ملی توران یکی از مهمترین زیستگاههای گورخر ایرانی به شمار میرود، تصریح کرد: استمرار برنامههای حفاظتی و تلاشهای شبانهروزی محیطبانان نقش مؤثری در بهبود شرایط زیست این گونه ارزشمند داشته است.وی در ادامه با اشاره به نتایج آخرین سرشماریها عنوان کرد: براساس پایشها و سرشماریهای انجام شده در این منطقه، جمعیت گورخرهای آسیایی در پارک ملی توران روند افزایشی داشته است.
احمد عجمی،رئیس پیشین پارک ملی توران، نیز پیشتر درباره وضعیت جمعیتی گورخرهای ایرانی در این زیستگاه اظهار کرده بود: ارزیابیهای کارشناسان محیط زیست استان نشان میدهد جمعیت گورخرها در پارک ملی توران در مسیر رشد قرار دارد.وی خاطرنشان کرده بود: سرشماری گورخرهای ایرانی هر سال در فصل تابستان و با مشارکت محیطبانان سراسر استان انجام میشود تا تصویر دقیقتری از وضعیت جمعیت این گونه در اختیار کارشناسان قرار گیرد.
عجمی یادآور شده بود: براساس آخرین آمار بهدستآمده از این سرشماریها، در حال حاضر جمعیت گورخرهای آسیایی در پارک ملی توران به بیش از ۲۶۰ رأس رسیده است.یوسف پور،بیان کرد مشاهده کره گورخر و ثبت زادآوری این گونه را نشانهای از شرایط مناسب زیستگاهی و پایداری نسبی جمعیت گورخر ایرانی در این منطقه ارزیابی میکنند.به گفته وی،، فراهم بودن منابع غذایی، امنیت زیستگاه و اجرای برنامههای حفاظتی از عوامل مؤثر در موفقیت تولیدمثل این گونه در پارک ملی توران محسوب میشود.
در مجموع، ثبت نخستین زادآوری گورخر ایرانی در سال ۱۴۰۵ در پارک ملی توران را میتوان نشانهای مهم از پایداری نسبی جمعیت یکی از ارزشمندترین گونههای حیاتوحش کشور دانست.گور ایرانی با نام علمی *Equus hemionus onager* از معدود علفخواران بزرگ بومی فلات ایران است که در دهههای گذشته به دلیل کاهش شدید جمعیت در فهرست گونههای در معرض تهدید قرار گرفته و حفاظت از آن به یکی از اولویتهای سازمان حفاظت محیطزیست تبدیل شده است.
بر اساس دادههای پژوهشی و گزارشهای منتشرشده در مطالعات زیستمحیطی، جمعیت این گونه در ایران در مجموع حدود هزار تا ۱۳۰۰ رأس برآورد میشود که عمدتاً در دو زیستگاه اصلی شامل ذخیرهگاه زیستکره توران در استان سمنان و منطقه حفاظتشده بهرامگور در استان فارس پراکنش دارند.
تمرکز جمعیت در تعداد محدودی زیستگاه باعث شده هر تغییر در روند زادآوری یا تلفات این گونه تأثیر مستقیم بر آینده آن داشته باشد.کارشناسان حیاتوحش معتقدند ثبت تولد یک کره گورخر در طبیعت نشاندهنده فعال بودن چرخه تولیدمثل و مناسب بودن شرایط زیستگاهی است. گورهای ایرانی معمولاً دوره بارداری نزدیک به یک سال دارند و اغلب یک کره به دنیا میآورند؛ از اینرو هر مورد زادآوری در طبیعت برای تقویت جمعیت این گونه اهمیت بالایی دارد و بهعنوان یکی از شاخصهای سلامت زیستگاه ارزیابی میشود.
در سالهای اخیر برنامههای حفاظتی متعددی برای احیای جمعیت این گونه اجرا شده است؛ از جمله افزایش پایش میدانی، مدیریت منابع آب در زیستگاههای خشک، کنترل ورود دام به مناطق حساس و همچنین ایجاد یا تقویت سایتهای تکثیر و رهاسازی در استانهایی مانند یزد و سمنان. برخی گزارشهای تخصصی نیز نشان میدهد در نتیجه این اقدامات، روند جمعیتی در برخی زیستگاهها طی دو دهه گذشته بهبود نسبی پیدا کرده است.
چالشهای بقا؛ از خشکسالی تا تکهتکه شدن زیستگاهها
با وجود این دستاوردها، تهدیدهای جدی همچنان بقای گورخر ایرانی را تحت فشار قرار میدهد. مطالعات علمی و گزارشهای حفاظتی نشان میدهد تخریب زیستگاه، چرای بیرویه دام، کمبود منابع آب در اثر خشکسالی، شکار غیرقانونی، توسعه راهها و معادن و همچنین تکهتکه شدن زیستگاهها از مهمترین عوامل تهدیدکننده این گونه در ایران به شمار میروند.برخی پژوهشها همچنین به آسیبپذیری جمعیتهای کوچک و پراکنده اشاره میکنند؛ موضوعی که میتواند خطر همخونی ژنتیکی، شیوع بیماریها و کاهش تنوع ژنتیکی را افزایش دهد.
ضرورت مدیریت ژنتیکی و پایش علمی جمعیت گورها
به همین دلیل متخصصان حیاتوحش بر ضرورت مدیریت جمعیت در مقیاس ملی، تبادل ژنتیکی میان زیستگاهها و پایش علمی مستمر تأکید دارند تا از کاهش توان بقا در نسلهای آینده جلوگیری شود.در این میان، پارک ملی توران جایگاهی ویژه در حفاظت از حیاتوحش ایران دارد. این منطقه که با وسعتی بیش از یک میلیون و چهارصد هزار هکتار بهعنوان دومین ذخیرهگاه زیستکره بزرگ جهان پس از سرنگتی شناخته میشود، زیستگاه گونههای شاخصی مانند یوزپلنگ آسیایی، گورخر ایرانی و زاغ بور است و به همین دلیل هر تغییر در وضعیت جمعیت گونههای آن از منظر ملی و حتی جهانی مورد توجه قرار میگیرد.
آینده گور ایرانی در گرو حفاظت پایدار و مشارکت محلی
بر همین اساس، کارشناسان معتقدند استمرار موفقیتهای حفاظتی در توران نیازمند تقویت مشارکت جوامع محلی، تأمین منابع مالی پایدار برای برنامههای حفاظت، توسعه پایشهای علمی و کاهش فشارهای انسانی بر زیستگاه است. در چنین شرایطی، ثبت هر زادآوری جدید میتواند نشانهای از امید برای آینده گورخر ایرانی باشد؛ گونهای که بقای آن نهتنها به معنای حفظ یک جانور ارزشمند، بلکه نشاندهنده سلامت اکوسیستمهای بیابانی ایران است
انتهای پیام/۳۶۳/
- نویسنده: تسنیم tasnimnews
