طرح مردمی کاشت یکمیلیارد درخت در کشور میراث شهید جمهور بود که بهگفته کارشناسان نفسی تازه برای طبیعت است.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، ایران از جمله کشورهایی است که با محدودیت جدی پوششهای جنگلی مواجه است. بر اساس دادههای بانک جهانی، مساحت جنگلهای ایران در سال ۲۰۲۳ معادل ۶٫۶ درصد از کل مساحت خشکیهای کشور بوده است، این رقم در مقایسه با میانگین جهانی پوشش جنگلی (حدود ۳۱ درصد) نشاندهنده فاصله قابل توجه ایران با وضعیت مطلوب است. سازمان جنگلها، منابع طبیعی و آبخیزداری کشور نیز مساحت کل جنگلهای ایران را حدود ۱۴ میلیون هکتار اعلام کرده است که ۷٫۵ درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهد. سرانه جنگل در ایران حدود ۱۷۰۰ مترمربع بهازای هر نفر برآورد میشود، در حالی که این رقم در جهان ۵۶۰۰ متر مربع است، افزون بر این، بر اساس گزارش Global Forest Watch، پوشش درختی با تراکم بالای ۳۰ درصد در ایران تنها ۱٫۷ میلیون هکتار (معادل ۱٫۰ درصد از مساحت کشور) را شامل میشود و استان مازندران با ۶۵۰ هزار هکتار بیشترین سهم را دارد، بهبیان دیگر، ایران تنها ۰٫۲۷ درصد از جنگلهای جهان را در اختیار دارد.
بخش قابلتوجهی از عرصههای جنگلی کشور طی دهههای گذشته بر اثر عوامل طبیعی و انسانی دچار تخریب، خشکیدگی یا آتشسوزی شده است، این وضعیت کنار قرارگیری ایران در کمربند خشک و نیمهخشک جهان، ضرورت توجه ویژه به احیا، توسعه و غنیسازی جنگلها و فضاهای سبز را دوچندان میکند.
منطقه شمال کشور بهدلیل برخورداری از جنگلهای هیرکانی با قدمتی چندین میلیون ساله، از ارزش اکولوژیک فوقالعادهای برخوردار است. این جنگلها نهتنها بهعنوان ریههای تنفسی منطقه، نقش کلیدی در جذب کربن، تولید اکسیژن، تعدیل آبوهوا و حفظ تنوع زیستی ایفا میکنند، بلکه معیشت میلیونها نفر نیز به این منابع طبیعی وابسته است با این حال، پدیده تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای مکرر، عقبنشینی نوار ساحلی دریای خزر و نیز بهرهبرداری ناپایدار از جنگلها، زنگ خطر را برای این سرمایه ملی به صدا درآورده است. دریای خزر در سواحل استان گلستان تا چند کیلومتر عقبنشینی داشته که این پدیده نهتنها بر اکوسیستم منطقه، بلکه بر زندگی ساکنان محلی نیز تأثیرات منفی بهجای گذاشته است،
در چنین شرایطی، توجه به سیاستهای کلان و فرادستگاهی برای مواجهه با این چالشها ضرورت مییابد. رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز بارها بر اهمیت درختکاری و حفاظت از منابع طبیعی تأکید فرمودهاند. ایشان در یکی از سخنرانیهای خود با اشاره به روایات اسلامی، درختکاری را «کاری ماندگار و خداپسندانه» خوانده و فرمودهاند: «کاشت درخت نهتنها وظیفه ملی، که یک وظیفه شرعی و انسانی است.»، همچنین در دیدار با مسئولان منابع طبیعی، ایشان بر لزوم «توسعه فضای سبز و جلوگیری از تخریب جنگلها» بهعنوان یک اولویت ملی تأکید کرده بودند،
در همین راستا، طرح مردمی «کاشت یکمیلیارد درخت» که در دولت شهید رئیسی کلید خورد، پاسخی عملی به این ضرورتها بود. این طرح با هدف تولید و کاشت سالانه ۲۵۰ میلیون اصله نهال در یک بازه چهارساله، بر مشارکت همگانی، مسئولیتهای اجتماعی صنایع و هماهنگی میاندستگاهی (از وزارت کشور و نیروهای مسلح تا شهرداریها و سازمانهای مردمنهاد) تکیه دارد. ویژگی برجسته این طرح، مردمی بودن آن است؛ بدین معنا که از ابتدا اعتبار دولتی خاصی برای آن در نظر گرفته نشد، بلکه قرار است با استفاده از ظرفیتهای بخش خصوصی، نهادهای عمومی و داوطلبان به سرانجام برسد.
در این زمینه با بهرام دلفان اباذری، مدیرکل دفتر جنگلکاری و پارکهای جنگلی سازمان منابع طبیعی کشور گفتوگو کردهایم که در ادامه آن را میخوانید:
تسنیم: با توجه به آمارهای جهانی، سرانه جنگل در ایران حدود ۱۷۰۰ مترمربع است در حالی که میانگین جهانی ۵۶۰۰ مترمربع است، در چنین شرایطی، فلسفه شکلگیری طرح کاشت یکمیلیارد درخت چه بود و چه ضرورت علمی و زیستمحیطی پشت آن قرار دارد؟
دلفان اباذری: طرح کاشت یکمیلیارد درخت از سال ۱۴۰۱ و در دوران ریاستجمهوری شهید رئیسی کلید خورد. ضرورت اصلی این طرح به دو عامل بینالمللی و داخلی بازمیگردد. از منظر بینالمللی، جمهوری اسلامی ایران بهعنوان عضوی از مجامع بینالمللی، خود را موظف به ایفای نقش در دو حوزه کلان میداند: نخست، ترسیب کربن که بهمعنای جذب و ذخیره دیاکسید کربن از جو توسط جنگلهاست؛ دوم، مقابله با پدیده تغییرات اقلیمی.
از نظر علمی، هر اصله درخت بالغ بهطور متوسط سالانه حدود ۲۲ کیلوگرم دیاکسید کربن جذب میکند، بنابراین، کاشت یکمیلیارد درخت بهمعنای ظرفیت جذب سالانه ۲۲ میلیون تن کربن خواهد بود که عدد قابلتوجهی در تراز کربن کشور محسوب میشود. از منظر داخلی نیز ایران با پدیدههایی نظیر فرونشست زمین، ریزگردها، کاهش بارندگی و عقبنشینی خطوط ساحلی مواجه است که توسعه پوشش گیاهی و جنگلی یکی از راهکارهای اصلی مهار این بحرانها محسوب میشود.
تسنیم: برنامه اجرایی این طرح چگونه تدوین شده است؟ بهعبارت دقیقتر، برنامه تولید و کاشت در بازه چهارساله بر چهمبنایی طراحی شده و زیرساختهای لازم چه بوده است؟
دلفان اباذری: برنامه بهصورت چهارساله طراحی شد که در آن، سالانه میبایست ۲۵۰ میلیون اصله نهال تولید و کاشت میشد. عملیات اجرایی از سال ۱۴۰۱ با تولید نهال و کاشت بذر آغاز شد و سال ۱۴۰۲ نخستین سال اجرای کامل برنامه بود. در سطح منطقه شمال کشور که از حساسیت اکولوژیک بالایی برخوردار است، ما ۴ ادارهکل و ۲۶ نهالستان در سطح حدود ۷۵۰ هکتار تجهیز کردهایم.
زیرساختهای ایجادشده شامل شبکه آبرسانی، شبکه برق، خزانه (محل نگهداری موقت نهالها) و سایر امکانات بوده است. این زیرساختها امکان تولید انبوه نهال با کیفیت مطلوب را فراهم میکنند. از نظر علمی، تولید نهال در نهالستانهای دارای شبکه آبیاری و شرایط کنترلشده، نرخ زندهمانی نهالها را تا بیش از ۷۰ درصد افزایش میدهد در حالی که کاشت مستقیم بذر در عرصه معمولاً نرخ زندهمانی زیر ۳۰ درصد دارد.
تسنیم: آمار دقیق تولید و کاشت نهال در سه سال گذشته بهتفکیک مناطق و روشهای کاشت چگونه بوده است؟
دلفان اباذری: بر اساس آماری که ارائه میدهم (با تأکید بر اینکه این آمار بیشتر مربوط به شمال کشور است)، در سال اول بیش از ۳۰ میلیون نهال در شمال کشور تولید شد. سال دوم و سوم نیز تقریباً همین مقدار تولید داشتیم. اما روشهای کاشت در مناطق مختلف متفاوت بود و به سه دسته اصلی تقسیم میشود.
روش اول: توسعه، احیا و غنیسازی جنگل ـ این روش بهصورت روتین و سالانه انجام میشود و شامل کاشت نهال در مناطقی است که پوشش جنگلی آنها ضعیف شده یا تخریب یافته است. از نظر علمی، غنیسازی جنگل با گونههای بومی و سازگار، تنوع زیستی را افزایش میدهد و اکوسیستم را در برابر آفات و بیماریها مقاومتر میکند.
روش دوم: زراعت چوب ـ این پروژه یکی از برنامههای محوری سازمان جنگلهاست. در این روش، با همکاری بخش خصوصی و دولتی، نهالهای سریعالرشد (مانند صنوبر و اکالیپتوس) در اراضی مستعد کشت میشوند تا ضمن تأمین چوب موردنیاز صنایع، فشار بر جنگلهای طبیعی کاهش یابد.
روش سوم: کاشت با مشارکت صاحبان صنایع، بسیاری از صنایع بزرگ با توجه به مسئولیتهای اجتماعی خود، در این طرح مشارکت فعال دارند.
تسنیم: ساختار حاکمیتی و نهادی این طرح چگونه طراحی شده است؟ آیا سازمان جنگلها بهتنهایی متولی است یا دستگاههای دیگر نیز نقش دارند؟
دلفان اباذری: نکته بسیار مهم این است که سازمان جنگلها بهتنهایی متولی این طرح نبوده و نیست. این طرح بهدلیل ابعاد ملی و فرابخشی خود، نیازمند همکاری گسترده میاندستگاهی بود. دستگاههای همکار اجرایی عبارتند از وزارت کشور از طریق استانداریها، فرمانداریها، بخشداریها و شهرداریها، وزارت راه و شهرسازی، سپاه، ارتش و غیره.
علاوه بر این، پویشهای متعددی با همکاری نهادهایی مانند هلال احمر، سازمانهای مردمنهاد، مدارس و شهرداریها برگزار شد. این ساختار مشارکتی از منظر مدیریت پروژههای ملی بسیار حائز اهمیت است، زیرا توزیع مسئولیت و استفاده از ظرفیتهای موجود در سراسر کشور را ممکن میسازد.
تسنیم: یکی از پیامدهای تغییرات اقلیمی را بهوضوح در پسروی چندکیلومتری دریای خزر در سواحل بندرترکمن میبینیم. از نظر علمی، کاشت درخت در نوار ساحلی چهتأثیری بر این پدیده دارد و ابعاد این مشکل در استان گلستان چگونه است؟
دلفان اباذری: پدیده عقبنشینی دریای خزر یک واقعیت علمی و مشاهداتی است. در استان گلستان، این وضعیت بسیار ملموستر است، بهعنوان مثال، در بندرترکمن، دریا حدود ۳ تا ۴ کیلومتر عقبنشینی داشته است. از نظر علمی، کاشت درخت در نوار ساحلی (که به آن «تثبیت نوار ساحلی» یا «احیای پوشش گیاهی ساحلی» میگویند) چندین اثر مثبت دارد. تثبیت خاک، کاهش سرعت باد، افزایش رطوبت خاک و حفظ تنوع زیستی از مزیتهای اجرای این طرح در سواحل است. ما در سطح حدود یکهزار و ۸۶۰ هکتار از نوار ساحلی شمال کشور را شناسایی کردهایم و این مناطق را در قالب طرح کاشت یکمیلیارد درخت قرار دادهایم.
تسنیم: سازوکار پایش، ثبت و نظارت بر اجرای این طرح چیست؟ چگونه میتوان از صحت آمار و مکانیابی کاشتها اطمینان حاصل کرد؟
دلفان اباذری: کلیه فعالیتهای تولید نهال و عملیات اجرایی در سامانه «ساتک» ثبت میشود. فرآیند به این صورت است: برای هر عرصهای که برای کاشت در نظر میگیریم، ابتدا مختصات جغرافیایی برداشت میکنیم، این مختصات دقیقاً نشان میدهد که کاشت در چه نقطهای با چه مرزهایی انجام شده است، سپس متناسب با نیاز آن عرصه (نوع خاک، اقلیم، کاربری اراضی)، نهال توزیع میکنیم. عرصههایی که کاشت در آنها انجام شده، برای ما کاملاً قابل پیگیری است. در زمان حاضر بیش از ۵۰ هسته را پشتیبانی کردهایم. تمامی این اطلاعات در سامانه ساتک بارگذاری میشود و مناطق اجرای کار دقیقاً قابل نمایش و راستیآزمایی است. از نظر علمی، این روش مبتنی بر سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) یکی از دقیقترین روشهای پایش پروژههای محیطزیستی در جهان محسوب میشود.
تسنیم: طرح توسعه جنگل که به آن اشاره کردید، دقیقاً شامل چه اقداماتی میشود و «طرح صیانت از جنگل» چه ابعادی دارد؟ بهچهمیزان به وسعت جنگلهای کشور افزوده شده است؟
دلفان اباذری: «طرح صیانت از جنگل» یکی از طرحهای اساسی و محوری سازمان جنگلهاست که در سراسر کشور اجرا میشود. این طرح در شمال کشور دارای دو پروژه محوری است: پروژه اول، تأمین و تولید نهال که جزو وظایف ذاتی سازمان است. هرساله مناطقی که قبلاً جنگل بودهاند اما اکنون پوشش جنگلی ندارند (اصطلاحاً «اراضی مستعد احیا») شناسایی و نهالکاری میشوند. پروژه دوم، حفاظت و صیانت که شامل اقدامات پیشگیرانه از آتشسوزی، مبارزه با آفات و بیماریها، جلوگیری از قاچاق چوب و تصرف اراضی ملی است.
در خصوص میزان افزایش وسعت جنگلها، با توجه به شرایط جنگی حاکم بر کشور، حجم عملیات توسعه جنگل ممکن است تا حدودی کاهش یافته باشد، اما این بهمعنی توقف کار نیست. آمار دقیق وسعت را در زمان حاضر نمیتوانم ارائه کنم؛ زیرا این آمار نیازمند جمعبندی عملکرد سالانه و راستیآزمایی میدانی است.
تسنیم: تأمین مالی این طرح چگونه انجام میشود؟ آیا اعتبارات دولتی کافی برای تحقق هدف چهارساله وجود دارد؟
دلفان اباذری: از روز اول برای این طرح اعتبار دولتی خاصی پیشبینی نشد. دلیل آن هم در نام طرح نهفته است، «طرح مردمی». فلسفه طراحی این طرح بر مشارکت همگانی و استفاده از ظرفیتهای غیردولتی استوار بود. منابع تأمین مالی و اجرایی در این طرح شامل مسئولیتهای اجتماعی شرکتها، ظرفیتهای نهادهای دولتی و سایر نهادهاست،
بهعنوان مثال، وزارت کشور بهصورت سیستمی، استانداریها، فرمانداریها، بخشداریها و شهرداریها را موظف کرده است که در این پروژه مشارکت داشته باشند، تا کنون سطوح زیادی از کاشت با همین پویشها انجام شده است.
تسنیم: ظرفیت تولید نهال کشور چگونه است؟ چهنسبتی از تولید نهال بهعهده بخش خصوصی و چهنسبتی برهعهده بخش دولتی است؟
دلفان اباذری: ظرفیت تولید نهال در کشور مشتمل بر دو بخش اصلی است: بخش دولتی و بخش خصوصی. آمار دقیق از کلیه بخشهای خصوصی که برای ما نهال تولید میکنند، در دست است. بر اساس آخرین آمار، جمعاً ۳۲ میلیون اصله نهال تولید شده است. ظرفیت تولید نهال (شمال کشور) در نهالستانهای دولتی حدود ۱۰ میلیون اصله، بخش خصوصی ۱۵ میلیون اصله و سایر بخشها حدود ۷ میلیون اصله است.
تسنیم: با توجه به شرایط حاکم بر کشور و محدودیتهای بودجهای، ارزیابی شما از موفقیت این طرح در رسیدن به هدف چهارساله چیست و مهمترین دستاورد آن تا کنون چه بوده است؟
دلفان اباذری: با وجود تمام چالشها ـ اعم از شرایط جنگی، تحریمها، محدودیتهای بودجهای و بحرانهای اقلیمی ـ سازمان جنگلها مصمم به اجرای این طرح است و کار را پیگیری میکند، مهمترین دستاورد این طرح تا کنون، فارغ از آمار و توسعه سطوح درختکاریشده، فرهنگسازی و مشارکتپذیری مردمی است. ما امروز شاهدیم که مدارس، شهرداریها، صنایع، نهادهای نظامی و حتی افراد عادی در پویشهای درختکاری شرکت میکنند، این سرمایه اجتماعی، باارزشتر از هر عدد و رقمی است. درختکاری یک سرمایهگذاری بلندمدت زیستمحیطی است که بازدهی آن ممکن است پس از یک دهه یا بیشتر مشاهده شود، بنابراین، مهم است که این حرکت ملی تداوم یابد و نسلهای آینده نیز از برکات آن بهرهمند شوند.
انتهای پیام/+
- نویسنده: تسنیم tasnimnews
