بر اساس اعلام رسمی دولت پاکستان، تجار ایرانی و شرکای تجاری تهران می توانند از بنادر پاکستانی شامل گوادر، کراچی و قاسم برای ترانزیت، صادرات و واردات خود استفاده نمایند.
بازار؛ گروه بین الملل: دولت پاکستان سرانجام پس از چند سال تعلل، از صدور مجوز استفاده کالاهای ترانزیتی مرتبط و متعلق به ایران از بنادر این کشور خبر داد. این اقدام در حالی صورت میگیرد که در پی جنگ ایران و آمریکا و افزایش تخاصم بی سابقه میان تهران و ابوظبی، استفاده تجار ایرانی از بنادر این کشور متوقف شده است.
بر اساس اعلام رسمی دولت پاکستان، تجار ایرانی و شرکای تجاری تهران می توانند از بنادر پاکستانی شامل گوادر، کراچی و قاسم برای ترانزیت، صادرات و واردات خود استفاده نمایند. گفته می شود این تصمیم پاکستان بر اساس توافقنامه حمل و نقل بین المللی بار و مسافر (ژوئن ۲۰۰۸) صورت گرفته است. اما سوال اینجاست که این اقدام تا چه میزان به توسعه مبادلات بین المللی کشورمان به ویژه در شرایط محاصره غیرقانونی آمریکا کمک خواهد کرد؟
فرصت ها و تهدیدات توسعه روابط تجاری با پاکستان
سه بندر کراچی، گوادر و قاسم از جمله از جمله بنادر مهم پاکستان محسوب می شوند که هر سه بندر در حاشیه اقیانوس هند قرار گرفته اند. نکته مهم اینکه هر سه بندر از حیث موقعیت جغرافیایی، پشت محدوده دهانه ورودی دریای عمان به سمت خلیج فارس قرار گرفته اند که همین امر، امکان دور زدن محاصره دریایی آمریکا را برای ایران فراهم خواهند کرد.
با اینحال، تا زمانیکه نیروهای نظامی آمریکا به محاصره دریایی فعلی ادامه دهند، مبادله بار با بنادر پاکستان نیز باید از طریق زمینی (ریلی یا جاده ای) انجام شود. اما نامساعد بودن وضعیت زیرساخت های لازم میان دو کشور می تواند طرح ایران برای دور زدن محاصره دریایی را با مشکلاتی جدی مواجه سازد. به عنوان مثال، در بخش راه آهن شاهد فرسودگی شبکه ریلی پاکستان (منتهی به میرجاوه) هستیم که بخش قابل توجهی از این مسیر به دوران استعمار بریتانیا بازمیگردد. همین امر سبب میشود تا سرعت سیر قطارهای باری در شبکه ریلی پاکستان، به منظور جلوگیری از خروج از خط، در برخی نقاط به حدود ۲۰ کیلومتر در ساعت کاهش یابد. از سوی دیگر، وجود پدیده شن های روان نیز هزینه نگهداری خطوط ریلی در جنوب شرق کشور را تا حد زیادی افزایش می دهد. در بخش جاده ای هم مشکلات مشابهی به چشم میخورد که نهایتا این عوامل می توانند منجر به کاهش سرعت بازارگانی و افزایش هزینه حمل و لجستیک شود.
اما در کنار این عوامل، ظرفیت بنادر پاکستان نیز برای سنجش میزان موفقیت ترانزیت با ایران می بایست مورد ارزیابی قرار گیرد. بر اساس آخرین داده های سازمان بناد پاکستان در سال ۲۰۲۵، مجموع ظرفیت بنادر این کشور حدود ۱۲۰ میلیون تن در سال بوده که بنادر قاسم، کراچی و گوادر به ترتیب ۵۰، ۵۵ و ۱۰ میلیون تن از این حجم را به خود تخصیص می دهند. با اینحال، طرح کریدور مشترک چین و پاکستان (CPEC) در صورت تکمیل، می تواند حجم بار مبادلاتی در بنادر پاکستان را به بالای ۲۰۰ میلیون تن تا سال ۲۰۳۰ افزایش دهد. اما این ظرفیت برای بنادر ایران بین ۲۲۰ تا ۲۴۰ میلین تن در سال است که بیش از ۹۰ درصد این حجم، به بنادر جنوبی کشور تعلق دارد.
با این حساب، می توان گفت که بنادر پاکستان به تنهایی نمی توانند پاسخگوی نیاز ترانزیتی بارهای صادراتی/وارداتی ایران محسوب شوند. هرچند در شرایط جنگی فعلی، مسیر پاکستان همچنان بهترین گزینه قابل بهره برداری برای ایران به حساب می آیند.
مضاف بر این، باید در نظر داشت که پاکستان اگرچه در حال حاضر به عنوان میانجی میان ایران و ایالات متحده نقش آفرینی می کند، اما همزمان از جمله شرکای مهم نظامی – تجاری آمریکا در غرب آسیا نیز محسوب می شود. بر اساس داده های مشترک بانک جهانی و دفتر سرمایه گذاری پاکستان، میزان حجم سرمایه گذاری این کشور در آمریکا طی سال ۲۰۲۴، حدود ۲۶۰ میلیون دلار بوده و این در حالیست که واشنگتن در علاوه بر سرمایه گذاری های مستقیم، از طریق پروژه هایی چون USAID، بیش از ۴۰۰ میلیون دلار در زمینه توسعه زیرساخت های پاکستان سرمایه گذاری کرده است. لذا، امکان کاهش سطح روابط تجاری دو کشور در صورت افزایش فشار از سوی آمریکا همچنان مهمترین مساله ای است که بر سر راه توسعه تجاری میان دو کشور قرار دارد.
در پایان باید گفت که اگرچه در شرایط فعلی، می بایست از تمامی پتانسیل کشورهای همسایه برای کاهش فشار ناشی از محاصره غیرقانونی آمریکا استفاده کرد، اما می بایست کاملا مراقب بود که پاکستان در آینده به امارات دوم برای ایران تبدیل نشود. چراکه، وابستگی بیش از حد تجار ایرانی به امارات سبب شد تا با رخداد تنش میان دو کشور، عمده مبادلات کالا و مالی کشور دچار اختلال شود. لذا، گزینه عاقلانه این است که علاوه بر پاکستان، از پتانسیل دیگر کشورهای همسایه به ویژه در منطقه CIS بهر برداری لازم را انجام داد.
- نویسنده: تحلیل بازار
